«Ό,τι λείπει δεν μπορεί να μετρηθεί»: Η αιώνια πάλη της τέχνης με τον χρόνο στο Ρεϊκσμουζέουμ

Μπροστά σε έναν πίνακα του 17ου αιώνα στις αίθουσες του Ρεϊκσμουζέουμ στο Άμστερνταμ, ο θεατής δεν αντικρίζει απλώς ένα αριστούργημα της Χρυσής Εποχής της ολλανδικής ζωγραφικής, αλλά έρχεται αντιμέτωπος με το βαθύτερο υπαρξιακό ερώτημα της ανθρώπινης μοίρας. Το πορτρέτο του ζωγράφου Ντέιβιντ Μπέιλι, φιλοτεχνημένο γύρω στα 1625 με 1630 από τον περιζήτητο πορτρετίστα Τόμας ντε Κέιζερ, συμπυκνώνει με μοναδική ένταση τη διαλεκτική ανάμεσα στη ματαιότητα της ζωής και τη διαχρονική δύναμη της καλλιτεχνικής δημιουργίας.

Το ιδίωμα του Vanitas και τα σύμβολα του εφήμερου

Ο Μπέιλι στέκει αγέρωχος με την πλούσια μαβιά φορεσιά του, στρέφοντας το βλέμμα του πέρα από τον παρατηρητή. Γύρω του, ωστόσο, απλώνεται μια προσεκτικά σκηνοθετημένη αλληγορία: ένα ξίφος κρεμασμένο στον τοίχο, ένα μαντολίνο, το καπέλο του, ένα μικρό γλυπτό του Ηρακλή που πνίγει το φίδι, ένα ανοιχτό βιβλίο με τη μορφή μιας νεαρής γυναίκας με εκτεθειμένο στήθος και, στην άκρη, το αναπόφευκτο κρανίο.

Το κρανίο αποτελεί το θεμελιώδες μοτίβο της τάσης του vanitas, μιας καλλιτεχνικής σχολής που κυριάρχησε τον 17ο αιώνα, αντλώντας έμπνευση από τον βιβλικό Εκκλησιαστή: «Ματαιότης ματαιοτήτων, τα πάντα ματαιότης». Στη θεώρηση αυτή, κάθε γήινη επιδίωξη, ο πλούτος, η γνώση και η πρόσκαιρη ομορφιά σκοντάφτουν στο αναπόδραστο τέλος. «Ό,τι στράβωσε δε γίνεται να ισιώσει κι ό,τι λείπει δεν μπορεί να μετρηθεί», υπενθυμίζει το κείμενο, αποτυπώνοντας την απόλυτη αδυναμία του ανθρώπου να αποτρέψει τη φθορά.

Η απουσία ως κενό και η νίκη της διάρκειας

Το ερώτημα που αναδύεται μπροστά στον καμβά είναι αμείλικτο: τι πραγματικά λείπει; Σε καθαρά βιολογικό επίπεδο, λείπουν τα πάντα. Η σάρκα και το αίμα των δύο καλλιτεχνών έχουν εκλείψει εδώ και αιώνες. Η θέση στην οποία πόζαρε ο Μπέιλι και το σημείο όπου στάθηκε ο Ντε Κέιζερ με τα πινέλα του είναι πλέον αδειανά. Υπό αυτό το πρίσμα, η απουσία τους παραμένει ασύλληπτη και μη μετρήσιμη.

Ωστόσο, η ίδια η ύπαρξη του πίνακα ανατρέπει τον απόλυτο πεσιμισμό. Ενώ ο Εκκλησιαστής κάνει λόγο για το μάταιο όλων των πραγμάτων «κάτω απ’ τον ήλιο», η τέχνη καταφέρνει να διαρρήξει τα όρια της γραμμικής φθοράς. Το ανοιχτό βιβλίο και η υπόμνηση του έρωτα ή της σαρκικής ζεστασιάς συνυπάρχουν με το κρανίο, δημιουργώντας έναν ιδιότυπο διάλογο μεταξύ της εφήμερης ηδονής και της πνευματικής παρακαταθήκης.

Όπως σημειώνουν οι μελετητές της κλασικής γραμματείας, απέναντι στην «ηδονή της στιγμής» που χάνεται με τα γηρατειά και τον θάνατο, ο δημιουργός αντιτάσσει την «ηδονή της διάρκειας». Ο Ντέιβιντ Μπέιλι και ο Τόμας ντε Κέιζερ μπορεί να χάθηκαν ως φυσικές παρουσίες, όμως το αποτύπωμά τους διασώζεται ακέραιο. Η τέχνη μετατρέπεται έτσι σε ένα οχυρό απέναντι στη λήθη, αποδεικνύοντας ότι, ακόμα κι αν ό,τι λείπει δεν μπορεί να μετρηθεί, ό,τι διασώζεται μέσα από τη δημιουργία συνεχίζει να μιλά ζωντανά στους αιώνες.