Πώς εξηγείς τη Μήδεια στα παιδιά: Η τέχνη και τα όρια στη διασκευή των κλασικών έργων

Πώς μιλά κανείς σε ένα παιδί προσχολικής ή πρωτοσχολικής ηλικίας για τη ζήλια, την προδοσία, την ύβρη και, πολύ περισσότερο, για την παιδοκτονία; Η μεταφορά των μεγάλων κειμένων της παγκόσμιας λογοτεχνίας και της αρχαίας ελληνικής τραγωδίας στο παιδικό κοινό συνιστά μια από τις πιο απαιτητικές ισορροπίες στον χώρο των εκδόσεων. Στην Ελλάδα, η αναμέτρηση αυτή εξελίσσεται σε μια αξιοσημείωτη δημιουργική τάση, με τα εγχώρια εικονογραφημένα βιβλία να κερδίζουν ολοένα και μεγαλύτερη αναγνώριση, όχι μόνο εντός αλλά και εκτός συνόρων.

Το ελληνικό παιδικό βιβλίο ταξιδεύει στο εξωτερικό

Μέχρι πρόσφατα, θα φάνταζε απίθανο η γαλλική εκδοτική αγορά να «εισάγει» έργα του Ιουλίου Βερν διασκευασμένα και εικονογραφημένα από Έλληνες δημιουργούς. Κι όμως, σειρές κλασικών έργων απευθυνόμενες σε παιδιά από έξι ετών και πάνω μεταφράζονται πλέον και κυκλοφορούν σε χώρες όπως η Γαλλία, η Κίνα, η Ισπανία, η Τουρκία και το Βιετνάμ. Όπως τεκμηριώνει και η πανεπιστημιακή έρευνα της δρος Νικολέτας Κόρκα από το Πανεπιστήμιο Πατρών, τα τελευταία χρόνια καταγράφεται μια συστηματική παραγωγή διασκευών υψηλής ποιότητας από έμπειρους συγγραφείς και εικονογράφους διεθνούς επιπέδου.

Ωστόσο, η διασκευή ενός κλασικού έργου δεν αποτελεί απλή συντόμευση της πλοκής. Είναι μια διαδικασία επαναδιαπραγμάτευσης του νοήματος. Όπως σημειώνει ο συγγραφέας και μεταφραστής Μιχάλης Μακρόπουλος, ο οποίος έχει διασκευάσει έργα όπως η «Φάρμα των ζώων» του Τζορτζ Όργουελ και το μνημειώδες «Πόλεμος και ειρήνη» του Λέοντος Τολστόι, το παιδικό βιβλίο έχει συγκεκριμένες ανάγκες. Ενώ τα αυθεντικά κείμενα μπορεί να είναι βαθιά απαισιόδοξα, στο παιδικό βιβλίο είναι απαραίτητη η κάθαρση, γεγονός που συχνά επιβάλλει ουσιαστικές τροποποιήσεις στη δομή της αφήγησης ώστε να λειτουργήσει ως ασφαλής «πύλη» εισόδου στη φιλαναγνωσία.

Παρακάμπτοντας τα ταμπού: Μήδεια και Οιδίποδας για μικρούς αναγνώστες

Το ρίσκο γίνεται ακόμη μεγαλύτερο όταν η λογοτεχνία αγγίζει θέματα-ταμπού, όπως συμβαίνει με την αρχαία τραγωδία. Στη διασκευή της «Μήδειας» από τον Φίλιππο Μανδηλαρά, με την εικονογράφηση της Ναταλίας Καπατσούλια, η δημιουργική ομάδα επέλεξε συνειδητά να παρακάμψει την εκδοχή του Ευριπίδη. Αντί για την παιδοκτονία, η ιστορία στρέφεται στις παλαιότερες μυθολογικές παραδόσεις, φωτίζοντας τη Μήδεια ως «μάγισσα από την Ανατολή» και εστιάζοντας στη σύγκρουση εξουσίας, την αδικία και την εκμετάλλευση που υπέστη από τον Ιάσονα.

Αντίστοιχα, στον «Οιδίποδα», η τραγωδία μεταμορφώνεται μέσα από αρχέτυπους συμβολισμούς. Ο ήρωας παρουσιάζεται ως ο «βασιλιάς λύκος», αξιοποιώντας παγκόσμια λαογραφικά μοτίβα για να μιλήσει στα παιδιά για τη μοίρα και την αναζήτηση της αλήθειας, χωρίς να τα τραυματίσει. Η εικόνα λειτουργεί εδώ ως συν-διασκευαστής, γεφυρώνοντας το χάσμα ανάμεσα στο σκοτεινό αρχέτυπο και την παιδική αντίληψη.

Η ανάγκη επικαιροποίησης των μύθων σήμερα

Παρά την καλλιτεχνική τους επιτυχία, τα βιβλία αυτά δεν ακολουθούν πάντα τους κανόνες των εμπορικών επιτυχιών, καθώς αρκετοί γονείς διστάζουν μπροστά σε τέτοιους τίτλους. Εντούτοις, οι δημιουργοί επισημαίνουν ότι τα παιδιά σήμερα έχουν ανάγκη να γνωρίσουν αυτούς τους μύθους. Σε ένα πολιτισμικό περιβάλλον όπου η νέα γενιά συχνά αγνοεί θεμελιώδεις μορφές της κλασικής γραμματείας, οι σύγχρονες διασκευές προσφέρουν τα αναγκαία εργαλεία για να παραμείνουν τα κλασικά κείμενα ζωντανά, προσιτά και απαλλαγμένα από τον φόβο του διδακτισμού.