Έλον Μασκ: Γιατί προβλέπει το τέλος του χρήματος το 2036 – Η υπόσχεση της υπεραφθονίας και οι βαθιές αντιφάσεις

Μια ριζοσπαστική και άκρως προκλητική πρόβλεψη επανέφερε πρόσφατα στο προσκήνιο ο Έλον Μασκ, υποστηρίζοντας πως μέχρι το 2036 το χρήμα δεν θα έχει πλέον καμία απολύτως σημασία. Με αφορμή έναν διάλογο στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, ο επικεφαλής των τεχνολογικών κολοσσών ενθάρρυνε εμμέσως τους πολίτες να μην ανησυχούν για τις οικονομικές τους αποταμιεύσεις ενόψει του μέλλοντος, προβάλλοντας ένα όραμα στο οποίο η τεχνολογική εξέλιξη καταργεί την έννοια της οικονομικής σπάνης.

Το τεχνολογικό άλμα και η υπόσχεση της υπεραφθονίας

Η θεωρία του Έλον Μασκ, την οποία είχε πρωτοδιατυπώσει σε συνέντευξή του στο περιοδικό The Economist, εδράζεται στην εκθετική άνοδο της τεχνητής νοημοσύνης και των ανθρωποειδών ρομπότ. Σύμφωνα με το σκεπτικό του, η τεχνητή νοημοσύνη θα ξεπεράσει τη συνολική ανθρώπινη νοημοσύνη μέσα στα επόμενα πέντε χρόνια. Ως αποτέλεσμα, σε ορίζοντα δεκαετίας, η παραγωγική δυνατότητα της τεχνολογίας θα ξεπεράσει κατά πολύ τις καταναλωτικές ανάγκες της ανθρωπότητας.

Σε αυτό το πλαίσιο, τα βασικά αγαθά –από τη στέγαση και την ενέργεια μέχρι τη διατροφή και τις μεταφορές– θα παράγονται με σχεδόν μηδενικό οριακό κόστος. Ο Μασκ υποστηρίζει ότι η ανθρώπινη εργασία δεν θα είναι πλέον αναγκαία για την επιβίωση, ανοίγοντας τον δρόμο για ένα «καθολικό υψηλό εισόδημα». Η προοπτική αυτή περιγράφεται από τον ίδιο ως μια ουτοπία αφθονίας, ωστόσο αναλυτές προειδοποιούν ότι η απόσταση από μια ανεξέλεγκτη δυστοπία είναι εξαιρετικά μικρή.

Τα φυσικά όρια και ο αντίλογος των οικονομολόγων

Η οικονομική κοινότητα προσεγγίζει τις δηλώσεις αυτές με έντονο σκεπτικισμό. Ο οικονομολόγος Στιβ Χάνκε από το Πανεπιστήμιο Τζονς Χόπκινς αναγνωρίζει ότι η αύξηση της παραγωγής ταχύτερα από την προσφορά χρήματος δημιουργεί αποπληθωριστικές πιέσεις, επισημαίνει όμως ότι η παραγωγικότητα ιστορικά δεν οδηγεί αυτόματα σε γενικευμένη μείωση τιμών, καθώς η τελική ισορροπία εξαρτάται από τις συνθήκες ρευστότητας και τη ζήτηση.

Ακόμη πιο καίρια είναι η παρατήρηση του οικονομολόγου Φρέντρικ Άντερσον από το Πανεπιστήμιο Lund, ο οποίος υπενθυμίζει ότι η τεχνολογία δεν μπορεί να εξαλείψει τη φυσική σπανιότητα. Οι ενεργειακοί πόροι, η γη, οι πρώτες ύλες για τις μπαταρίες, οι ημιαγωγοί και η διαθέσιμη ηλεκτρική ισχύς για τα κέντρα δεδομένων έχουν αυστηρά υλικά όρια. Η παραγωγή μπορεί να γίνει φθηνότερη, αλλά το θεμελιώδες ερώτημα παραμένει: ποιος θα κατέχει τα μέσα παραγωγής και πώς θα κατανέμεται ο πλούτος σε μια κοινωνία όπου οι πόροι παραμένουν πεπερασμένοι;

Το παράδοξο της λιτότητας και το κενό της μετάβασης

Πέρα από τις τεχνικές αστοχίες, το αφήγημα του Μασκ συγκρούεται με την τρέχουσα πολιτική του δράση. Ενώ προαναγγέλλει την κατάργηση της ανάγκης για χρήμα σε δέκα χρόνια, ταυτόχρονα προωθεί επιθετικές περικοπές στις κρατικές δαπάνες των ΗΠΑ, πιέζοντας για συρρίκνωση του κοινωνικού κράτους και περιορισμό της ανθρωπιστικής βοήθειας μέσω οργανισμών όπως η USAID.

Η αντίφαση είναι προφανής: εάν επίκειται ένα καθεστώς απόλυτης αφθονίας, ποιος είναι ο λόγος επιβολής σκληρής δημοσιονομικής λιτότητας σήμερα; Επιπλέον, το μοντέλο του καθολικού εισοδήματος προϋποθέτει ισχυρούς μηχανισμούς φορολόγησης και αναδιανομής – έννοιες διαμετρικά αντίθετες με τη φιλελεύθερη απορρύθμιση που ο ίδιος πρεσβεύει. Το μεγαλύτερο αναπάντητο ερώτημα παραμένει το πώς θα επιβιώσουν εκατομμύρια εργαζόμενοι κατά τη μεταβατική περίοδο των αναταράξεων, προτού –και αν ποτέ– υλοποιηθεί το τεχνολογικό του όραμα.