Συντάξεις στην Ευρώπη: Καταρρέει το κοινωνικό συμβόλαιο – Το δημογραφικό αδιέξοδο και οι πιέσεις στα κράτη

Για δεκαετίες, οι Ευρωπαίοι πολίτες αποδέχονταν να παραχωρούν σχεδόν το μισό του εισοδήματός τους στο κράτος, έχοντας ως βασική διαβεβαίωση μια αξιοπρεπή και εξασφαλισμένη σύνταξη μετά την ηλικία των 60 ετών. Σήμερα, ωστόσο, αυτό το θεμελιώδες κοινωνικό και διαγενεακό συμβόλαιο βρίσκεται στα πρόθυρα της κατάρρευσης. Η ραγδαία γήρανση του πληθυσμού, σε συνδυασμό με τα υπερχρεωμένα δημόσια ταμεία, φέρνει τις κυβερνήσεις της Γηραιάς Ηπείρου αντιμέτωπες με μια σκληρή πραγματικότητα: τα νούμερα πλέον δεν βγαίνουν.

Η δημογραφική ασφυξία και το διανεμητικό σύστημα

Σε αντίθεση με τις Ηνωμένες Πολιτείες, όπου η ατομική αποταμίευση και τα ιδιωτικά επενδυτικά χαρτοφυλάκια αποτελούν τον πυλώνα του συνταξιοδοτικού σχεδιασμού, η πλειονότητα των ευρωπαϊκών χωρών στηρίζεται στο διανεμητικό σύστημα (pay-as-you-go). Σε αυτό το μοντέλο, οι εισφορές των σημερινών εργαζομένων χρηματοδοτούν απευθείας τις συντάξεις της τρίτης ηλικίας.

Ωστόσο, καθώς η πολυάριθμη μεταπολεμική γενιά του «baby boom» αποχωρεί μαζικά από την ενεργό δράση και οι γεννήσεις παραμένουν σε ιστορικά χαμηλά επίπεδα, η αναλογία εργαζομένων προς συνταξιούχους ανατρέπεται επικίνδυνα. Για να καλυφθούν οι ανειλημμένες υποχρεώσεις, οι κυβερνήσεις αναγκάζονται να διοχετεύουν ολοένα μεγαλύτερο μερίδιο των εθνικών προϋπολογισμών στο ασφαλιστικό. Αυτή η εξέλιξη πυροδοτεί άνοδο του δημόσιου χρέους και του κόστους δανεισμού, εκτοπίζοντας παράλληλα κρίσιμες επενδύσεις για την εκπαίδευση, τις υποδομές και την άμυνα.

Η γαλλική εμπλοκή και η κοινωνική οργή

Το ρήγμα στο κοινωνικό συμβόλαιο εκδηλώνεται με τον πλέον έντονο τρόπο στη Γαλλία. Οι Γάλλοι απολαμβάνουν ένα από τα υψηλότερα προσδόκιμα ζωής παγκοσμίως, σε συνδυασμό με ένα από τα χαμηλότερα νόμιμα όρια αποχώρησης από την εργασία. Η προοπτική μιας μακράς και ξέγνοιαστης περιόδου συνταξιοδότησης θεωρείται αδιαπραγμάτευτο κεκτημένο, γεγονός που εξηγεί τις μαζικές κινητοποιήσεις ενάντια στις κυβερνητικές μεταρρυθμίσεις.

Παρά το γεγονός ότι το γαλλικό δημόσιο χρέος έχει εκτοξευθεί στα 3,6 τρισεκατομμύρια ευρώ, οι προσπάθειες του προέδρου Εμανουέλ Μακρόν να αυξήσει το όριο ηλικίας από τα 62 στα 64 έτη προκάλεσαν πολιτικό σεισμό. Όπως υπογραμμίζουν οικονομικοί αναλυτές, η δημογραφική πίεση είναι αδυσώπητη. Όπως δήλωσε χαρακτηριστικά ο Γάλλος υπουργός Οικονομικών Ρολάν Λεσκίρ, η δημογραφία είναι η μόνη επιστήμη που δεν λέει ψέματα, καθώς είναι αδύνατον να αυξηθεί ο ενεργός πληθυσμός σε δύο δεκαετίες χωρίς επαρκή γεννητικότητα σήμερα.

Τα τρία ευρωπαϊκά μοντέλα και η επόμενη ημέρα

Η διαχείριση της ασφαλιστικής κρίσης καταγράφεται με διαφορετικές ταχύτητες στην Ευρώπη. Στον Νότο, χώρες όπως η Ιταλία, η Ισπανία και η Ελλάδα αναγκάστηκαν, υπό την πίεση της κρίσης χρέους, να λάβουν επώδυνα μέτρα. Η Ιταλία αύξησε το όριο ηλικίας στα 67 έτη συνδέοντάς το με το προσδόκιμο ζωής, ενώ στην Ελλάδα εφαρμόστηκαν βαθιές περικοπές που έφτασαν έως και το 40%.

Αντίθετα, χώρες της Βόρειας Ευρώπης, όπως η Δανία, η Ολλανδία και η Σουηδία, φαίνεται να διαθέτουν πιο βιώσιμα, υβριδικά συστήματα. Εκεί, η βασική κρατική ενίσχυση συμπληρώνεται από ισχυρά επαγγελματικά ταμεία κεφαλαιοποιητικού χαρακτήρα, τα οποία επενδύουν διεθνώς. Για το μεγαλύτερο τμήμα της Ευρώπης, ωστόσο, η ανάγκη επαναπροσδιορισμού των ορίων ηλικίας και των παροχών αποτελεί μονόδρομο για τη δημοσιονομική επιβίωση.