Από την Πανεπιστημίου στην «Ελευθερίου Βενιζέλου»: Η παράδοξη ιστορία των μετονομασιών στην Αθήνα

Στην καρδιά του ιστορικού κέντρου της Αθήνας, μία από τις πλέον εμβληματικές οδικές αρτηρίες της πρωτεύουσας εξακολουθεί να ζει σε ένα καθεστώς διπλής ταυτότητας. Ενώ οι επίσημες μπλε πινακίδες του δήμου αναγράφουν εδώ και δεκαετίες «Οδός Ελευθερίου Βενιζέλου», για τους κατοίκους και τους επισκέπτες της πόλης ο δρόμος αυτός ήταν, είναι και θα παραμείνει απαρέγκλιτα η οδός Πανεπιστημίου. Πρόκειται για ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα του πώς η συλλογική μνήμη και η αστική συνήθεια αντιστέκονται σε πολιτικές και διοικητικές αποφάσεις που στερούνται βαθύτερης σύνδεσης με την τοπική ιστορία.

Τα δύο ιστορικά κύματα των μετονομασιών

Η πρακτική της μετονομασίας κεντρικών αρτηριών στην ελληνική πρωτεύουσα γνώρισε δύο κύριες φάσεις κατά τον 20ό αιώνα. Η πρώτη εκδηλώθηκε αμέσως μετά τη λήξη του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου και τα Δεκεμβριανά, γύρω στο 1945, υπό το βάρος μιας έντονης ανάγκης για πολιτικούς και διπλωματικούς συμβολισμούς. Τότε ήταν που η Σταδίου βαφτίστηκε «Τσώρτσιλ», η Ακαδημίας «Ρούζβελτ», η Βουκουρεστίου «Γιαν Σματς» και η Πανεπιστημίου «Ελευθερίου Βενιζέλου».

Η δεύτερη φάση καταγράφηκε στην πρώτη κυβερνητική θητεία της δεκαετίας του 1980 (1981-1985), όταν καταργήθηκαν μαζικά οι ονομασίες που παρέπεμπαν σε βασιλείς και βασίλισσες, για να αντικατασταθούν από ονόματα όπως «Εθνικής Αντίστασης», «Ηρώων Πολυτεχνείου» και «Γρηγόρη Λαμπράκη». Αν και οι περισσότερες ξενόφερτες ονομασίες του 1945 έσβησαν σιωπηρά με την πάροδο του χρόνου και οι δρόμοι επανέκτησαν την αρχική τους ονομασία, η Πανεπιστημίου παρέμεινε γραφειοκρατικά εγκλωβισμένη στο όνομα του μεγάλου Κρητικού πολιτικού.

Μια απόφαση χωρίς λαϊκό έρεισμα

Η μετονομασία της Πανεπιστημίου είχε επισφραγιστεί τότε με πανηγυρικό τρόπο: ο δήμαρχος Αθηναίων Αριστείδης Σκληρός, παρουσία του Σοφοκλή Βενιζέλου και ξένων διπλωματών –ανάμεσά τους και ο πρεσβευτής της Τουρκίας–, αποκάλυψε την πλάκα υπό τους ήχους της Φιλαρμονικής. Ωστόσο, από το 1945 μέχρι σήμερα, ουδείς στην καθημερινή επικοινωνία χρησιμοποίησε το όνομα «Ελευθερίου Βενιζέλου» για να περιγράψει τον συγκεκριμένο άξονα.

Το φαινόμενο αυτό αναδεικνύει μια πάγια αδυναμία της δημόσιας διοίκησης: τη λήψη αποφάσεων με βάση τον συγκυριακό συναισθηματισμό και την επιφανειακή πολιτική σκοπιμότητα, αγνοώντας την οργανική ιστορία του αστικού τοπίου. Ο Ελευθέριος Βενιζέλος έχει τιμηθεί –δικαίως– με εκατοντάδες δρόμους, πλατείες, ανδριάντες και το διεθνές αεροδρόμιο της χώρας. Η οδός Πανεπιστημίου, όμως, ως τοπόσημο που ορίζεται από το ιστορικό συγκρότημα της «Αθηναϊκής Τριλογίας», είναι μοναδική.

Η ανάγκη αποκατάστασης της ιστορικής λογικής

Η επίσημη επαναφορά του ονόματος «Πανεπιστημίου» δεν απαιτεί πολύπλοκες διαδικασίες ούτε υπέρογκα κονδύλια. Απαιτεί απλώς την αναγνώριση της πραγματικότητας και την τοποθέτηση νέων πινακίδων που θα ευθυγραμμίζονται με τη φωνή της ίδιας της πόλης. Μια τέτοια κίνηση δεν θα συνιστούσε υποτίμηση ιστορικών προσωπικοτήτων, αλλά μια ουσιαστική πράξη σεβασμού στην ιστορική τοπογραφία και την κοινή λογική.