OFF THE RECORD: Μη μου λες να ζω με αναμνήσεις…
Στίβεν Λάνγκριτζ: Φωτίζοντας το σκοτεινό σύμπαν και τα μυστικά του Τσαϊκόφσκι στη «Ντάμα Πίκα»

Η αριστουργηματική όπερα του Πιοτρ Ίλιτς Τσαϊκόφσκι «Ντάμα Πίκα», βασισμένη στο ομώνυμο διήγημα του Αλέξανδρου Πούσκιν, αποτελεί ένα από τα πιο έντονα ψυχολογικά δράματα του λυρικού ρεπερτορίου. Με αφορμή το ανέβασμα της παραγωγής από την Εθνική Λυρική Σκηνή, ο καταξιωμένος Βρετανός σκηνοθέτης Στίβεν Λάνγκριτζ αναλύει τις βαθύτερες διαστάσεις του έργου, φωτίζοντας τις κρίσιμες διαφοροποιήσεις ανάμεσα στο πρωτότυπο κείμενο και το λιμπρέτο του Μοντέστ Τσαϊκόφσκι, αλλά και τη σύνδεση του έργου με την ταραγμένη προσωπική ζωή του μεγάλου Ρώσου συνθέτη.
Από τον Πούσκιν στον Τσαϊκόφσκι: Η μεταμόρφωση της απληστίας σε τραγικό πάθος
Ενώ στο διήγημα του Πούσκιν η κινητήριος δύναμη του αξιωματικού Χέρμαν είναι η κοινωνική ανέλιξη και η δίψα για εύκολο πλουτισμό μέσω του μυστικού των τριών φύλλων, ο Τσαϊκόφσκι μετατοπίζει ριζικά το κέντρο βάρους. Στην όπερα, ο ήρωας είναι ήδη παράφορα ερωτευμένος με τη Λίζα πριν αποπειραθεί να αποσπάσει το μοιραίο μυστικό από την ηλικιωμένη Κόμισσα. Αυτή η θεμελιώδης αλλαγή μετατρέπει μια ιστορία κυνικής ιδιοτέλειας σε ένα τραγικό, σκοτεινό ερωτικό δράμα, το οποίο ολοκληρώνεται με τη διπλή αυτοκτονία των δύο νέων, εν αντιθέσει με το τέλος του Πούσκιν, όπου η Λίζα απλώς παντρεύεται κάποιον άλλον και ο Χέρμαν οδηγείται στο ψυχιατρείο.
Όπως επισημαίνει ο Στίβεν Λάνγκριτζ, ο ανεκπλήρωτος και καταδικασμένος έρωτας αποτελούσε θεμελιώδη άξονα στη ζωή και το έργο του Τσαϊκόφσκι. Η αδυναμία του συνθέτη να ζήσει ανοιχτά την ομοφυλοφιλία του στη συντηρητική κοινωνία της τσαρικής Ρωσίας —γεγονός που συχνά συνοδεύτηκε από έντονες ψυχολογικές διακυμάνσεις και φήμες για απόπειρες αυτοκτονίας— διαπερνά την παρτιτούρα, προσδίδοντας στο έργο έναν έντονα εξομολογητικό και συνάμα οδυνηρό χαρακτήρα.

Το μοιραίο τρίγωνο και η «ανασκαφή» της σκηνοθετικής προσέγγισης
Προσεγγίζοντας τη σκηνοθεσία σαν μια μορφή αρχαιολογικής ανασκαφής, ο Λάνγκριτζ επιλέγει να κινηθεί αντίστροφα: από το ολοκληρωμένο αποτέλεσμα της όπερας πίσω στην αρχική πηγή έμπνευσης των αδελφών Τσαϊκόφσκι. Στον πυρήνα της δραματουργίας εντοπίζει ένα λοξό, μοιραίο ερωτικό τρίγωνο. Τρεις χαρακτήρες —ο περιθωριοποιημένος οικονομικά Χέρμαν, η εγκλωβισμένη σε ένα προδιαγεγραμμένο μέλλον Λίζα και η αινιγματική Κόμισσα— προβάλλουν ο ένας στον άλλον τις ελπίδες και τις προσωπικές τους διεξόδους, με καταστροφικές συνέπειες.
Παράλληλα, ο σκηνοθέτης επιλέγει να μην προχωρήσει σε κάποιον εκσυγχρονισμό της εποχής. Διατηρεί το ιστορικό πλαίσιο που επέλεξε ο ίδιος ο Τσαϊκόφσκι, τοποθετώντας τη δράση στην εποχή της Μεγάλης Αικατερίνης στα τέλη του 18ου αιώνα. Μέσα από τη λάμψη των αριστοκρατικών εορτών, των μεταμφιέσεων και της κοινωνικής υποκρισίας, αναδεικνύεται ανάγλυφα η ψυχική κατάρρευση των ηρώων, καθιστώντας τη «Ντάμα Πίκα» ένα διαχρονικό σχόλιο πάνω στην εμμονή, την κοινωνική πίεση και την ανθρώπινη ευθραυστότητα.
























