Σεφέρης εναντίον Θεοτοκά: Η άγνωστη ιδεολογική σύγκρουση για το Κυπριακό μέσα από τις επιστολές τους

Η επανεξέταση της αλληλογραφίας ανάμεσα στον Γιώργο Σεφέρη και τον Γιώργο Θεοτοκά (1930-1966) φέρνει στο προσκήνιο μια συχνά υποτιμημένη πτυχή της σχέσης των δύο κορυφαίων μορφών της Γενιάς του ’30: την έντονη πολιτική και ιδεολογική τους διάσταση. Ενώ η κριτική επί δεκαετίες εστίαζε στα ανεκδοτολογικά στοιχεία, στα πειράγματα και στη λογοτεχνική τους συνάφεια, στο παρασκήνιο εκτυλισσόταν ένας βαθύς στοχαστικός διάλογος για το μέλλον του ελληνισμού. Αν και αμφότεροι βενιζελογενείς, φιλελεύθεροι και επηρεασμένοι από τη δυτική σκέψη, βρέθηκαν σε εκ διαμέτρου αντίθετα στρατόπεδα αναφορικά με τη διαχείριση των εθνικών θεμάτων και ειδικότερα του Κυπριακού.

Το επίμαχο άρθρο του 1954 και η έκρηξη του αντιαγγλικού παροξυσμού

Το σημείο καμπής στη σχέση τους υπήρξε ο Δεκέμβριος του 1954, όταν ο Γιώργος Θεοτοκάς δημοσίευσε στην εφημερίδα «Καθημερινή» το άρθρο «Έλληνες και Άγγλοι». Την περίοδο εκείνη, η κυβέρνηση του Αλέξανδρου Παπάγου είχε ήδη προσφύγει στον Οργανισμό Ηνωμένων Εθνών ζητώντας την αυτοδιάθεση της Κύπρου, ενώ στην Αθήνα σημειώνονταν μαζικά και συχνά βίαια αντιβρετανικά συλλαλητήρια με πρωτοστάτες την Εκκλησία, το Πανεπιστήμιο αλλά και την Αριστερά, η οποία αναζητούσε πολιτικό βήμα λίγα χρόνια μετά τον Εμφύλιο.

Ο Θεοτοκάς, με αμιγώς ορθολογική και δυτικότροπη προσέγγιση, επέρριψε μεν την κύρια ευθύνη στην άκαμπτη στρατηγική του Λονδίνου, ωστόσο δεν δίστασε να καταδικάσει τον εγχώριο λαϊκισμό. Προειδοποίησε ανοιχτά για το παιχνίδι του «μαθητευόμενου μάγου», κάνοντας λόγο για άλογες δυνάμεις του δρόμου και επικρίνοντας τους θεσμούς που συνδαύλιζαν τον φανατισμό. Το κείμενο προκάλεσε θύελλα αντιδράσεων, φέρνοντας τον συγγραφέα στο στόχαστρο σφοδρών επιθέσεων.

«Colonials» εναντίον «Δεληγιαννισμού»: Δύο αντικρουόμενες κοσμοθεωρίες

Ανάμεσα στους αυστηρούς επικριτές του Θεοτοκά βρέθηκε απροσδόκητα και ο Γιώργος Σεφέρης. Υπηρετώντας τότε ως διπλωμάτης στη Βηρυτό, ο νομπελίστας ποιητής αντέδρασε έντονα. Έχοντας επισκεφθεί την Κύπρο και γοητευτεί από τη ζωντανή της παράδοση, ο Σεφέρης αντιμετώπιζε το ζήτημα ως επιτακτικό «αίτημα συνείδησης». Για τον ίδιο, οι τετρακόσιες χιλιάδες Έλληνες του νησιού αποτελούσαν μια «ατόφια Ρωμιοσύνη», η ένωση της οποίας με την Ελλάδα ήταν φυσική αναγκαιότητα και όχι αποτέλεσμα προπαγάνδας.

Στον διάλογο αυτό αποτυπώθηκε το βαθύ χάσμα των δύο ανδρών: από τη μία πλευρά, ο Σεφέρης διαχώριζε τον θαυμασμό του για τον αγγλικό πολιτισμό από την αποστροφή του για τους αποικιοκράτες γραφειοκράτες («colonials»). Από την άλλη, ο Θεοτοκάς έτρεμε την αναβίωση του ιστορικού «δεληγιαννισμού» – ενός ανέξοδου, πατριδοκάπηλου και δημαγωγικού εθνικισμού που οδηγούσε τη χώρα σε επικίνδυνες περιπέτειες και διεθνή απομόνωση.

Η διαχρονική αντοχή μιας πνευματικής φιλίας

Παρά τη σφοδρότητα της αντιπαράθεσης, η οποία εκφράστηκε με επιστολές γεμάτες οξύτατους χαρακτηρισμούς και ιδιότυπο χιούμορ, η φιλία τους παρέμεινε ακλόνητη. Η σύγκρουσή τους δεν ήταν προσωπική αλλά ιδεολογική, αποτυπώνοντας την αιώνια ταλάντευση της νεοελληνικής ταυτότητας ανάμεσα στον ρομαντικό οραματισμό της ελληνικότητας και τον ρεαλιστικό, θεσμικό εκσυγχρονισμό δυτικού τύπου. Μέσα από την αλληλογραφία τους, ο Σεφέρης και ο Θεοτοκάς δεν κατέγραψαν απλώς τις διαφωνίες τους, αλλά κληροδότησαν ένα υπόδειγμα υψηλού πνευματικού διαλόγου για τα κρίσιμα διλήμματα του έθνους.