Μαρκ Μαζάουερ: «Τα ιστορικά τεκμήρια περιμένουν κάποιον να τους δώσει ξανά ζωή»

Η είσοδος σε ένα ιστορικό αρχείο σπάνια αποτελεί μια απλή γραφειοκρατική διαδικασία. Για τον διακεκριμένο ιστορικό και καθηγητή στο Πανεπιστήμιο Κολούμπια, Μαρκ Μαζάουερ, η περιήγηση στις συλλογές του Ελληνικού Λογοτεχνικού και Ιστορικού Αρχείου (ΕΛΙΑ) ισοδυναμεί με κατάδυση σε έναν ζωντανό λαβύρινθο μνήμης. Με αφορμή την ημερίδα του Μορφωτικού Ιδρύματος Εθνικής Τραπέζης (ΜΙΕΤ) με τίτλο «Ανοιχτό Αρχείο: ανοιχτό ερώτημα», ο διεθνούς φήμης ιστορικός αναδεικνύει τη σημασία της αρχειακής έρευνας και τον καθοριστικό ρόλο των ανθρώπων που διασώζουν τα ίχνη του παρελθόντος.

Η γοητεία της έρευνας και η διάσωση της καθημερινότητας

«Διαβάζεις έγγραφα που δεν προορίζονταν για τα δικά σου μάτια. Ενίοτε έχεις την αίσθηση πως όλα αυτά τα τεκμήρια περιμένουν εσένα ή κάποιον άλλον για να τα ανοίξει και να τους δώσει ξανά ζωή», σημειώνει χαρακτηριστικά ο Μαρκ Μαζάουερ, περιγράφοντας τη σχέση του με το ΕΛΙΑ, όπου υπήρξε επί χρόνια τακτικός ερευνητής. Η αξιοποίηση των συλλογών του υπήρξε καθοριστική για κορυφαία έργα του, όπως οι μελέτες του για τη Θεσσαλονίκη και την Επανάσταση του 1821, ενώ ιδιαίτερη αναφορά κάνει στον ανεκτίμητο πλούτο του φωτογραφικού και χαρτογραφικού υλικού.

Η ειδοποιός διαφορά του ΕΛΙΑ, το οποίο ιδρύθηκε από τον Μάνο Χαριτάτο και τον Δημήτρη Πόρτολο, έγκειται στην πρωτοποριακή αντίληψη ότι η Ιστορία δεν καταγράφεται μόνο σε επίσημα κρατικά έγγραφα. Αντικείμενα της καθημερινότητας –από παλιές γραφομηχανές και αφίσες μέχρι οικογενειακά κατάλοιπα και μενού εστιατορίων– διασώθηκαν όταν η επίσημη πολιτεία αδυνατούσε να αντιληφθεί την αξία τους, συγκροτώντας ένα πανόραμα της χαμένης ελληνικής καθημερινότητας.

Το παράδοξο της ελληνικής σχέσης με τη μνήμη

Ο ιστορικός στέκεται με έμφαση σε μια διαχρονική αντίφαση της ελληνικής κοινωνίας: πρόκειται για έναν τόπο που λατρεύει το ένδοξο παρελθόν του, αλλά ταυτόχρονα τείνει με ευκολία να πετάει τα «παλαιά πράγματα». Σε αυτό το πλαίσιο, η διάσωση και η άρτια οργάνωση των αρχειακών πηγών οφείλεται σχεδόν αποκλειστικά στο προσωπικό πείσμα και την επιστημονική αφοσίωση ελάχιστων ανθρώπων.

Όπως επισημαίνει ο καθηγητής, για να «μιλήσει» ένα τεκμήριο απαιτούνται τα σωστά ερευνητικά ερωτήματα, αλλά κυρίως η συνδρομή των αρχειονόμων και η υποδειγματική καταλογογράφηση. Παρά τις ελλείψεις, τα ελληνικά αρχεία διαθέτουν σήμερα υψηλότατο επιστημονικό επίπεδο, απέχοντας παρασάγγας από τη συνθήκη που επικρατούσε πριν από τρεις ή τέσσερις δεκαετίες.

Ανοιχτά αρχεία στην υπηρεσία της δημοκρατίας

Η εκδήλωση του ΜΙΕΤ, ενταγμένη στη θεσμοθετημένη «Ημέρα Μάνου Χαριτάτου», επαναφέρει στον δημόσιο διάλογο την ανάγκη για ανοιχτά και προσβάσιμα αρχεία. Στην ημερίδα συμμετέχουν επικεφαλής σημαντικών ιδρυμάτων, όπως τα Γενικά Αρχεία του Κράτους (ΓΑΚ), τα ΑΣΚΙ και το Μουσείο Μπενάκη, καθώς και δωρητές που εμπιστεύτηκαν τα προσωπικά και οικογενειακά τους αρχεία, ανάμεσά τους η συγγραφέας Ζυράννα Ζατέλη.

Η διάθεση των αρχειακών πηγών στο ευρύ κοινό δεν αποτελεί απλώς εργαλείο για την ακαδημαϊκή έρευνα, αλλά θεμέλιο λίθο για τη γνώση, την κριτική σκέψη και την ίδια τη λειτουργία της δημοκρατίας, αποδεικνύοντας ότι το παρελθόν ανήκει εξίσου σε όλους τους πολίτες.