Μνήματα στο σώμα της πόλης: Η αναζήτηση των ιχνών του εβραϊκού νεκροταφείου της Θεσσαλονίκης

Όταν ο Γαλλοεβραίος φωτογράφος Μαρτέν Μπαρτζιλάι αποφάσισε να ταξιδέψει για πρώτη φορά στη Θεσσαλονίκη, τη γενέτειρα των προγόνων του, αρκετοί προσπάθησαν να τον αποτρέψουν, λέγοντάς του πως «δεν έχει μείνει πια τίποτα». Γεννημένος και μεγαλωμένος στο Μοντεβιδέο, ο καλλιτέχνης επέλεξε να ακολουθήσει το ασθενικό νήμα της οικογενειακής μνήμης. Αυτό το «τίποτα» μετατράπηκε σε μια πολυετή έρευνα και ένα φωτογραφικό έργο που αποτυπώνει με συγκλονιστικό τρόπο τα ίχνη μιας από τις μεγαλύτερες ιστορικές πληγές της πόλης: τη βάρβαρη καταστροφή και τον αστικό διασκορπισμό του ιστορικού εβραϊκού νεκροταφείου.

Μια ιστορική λεηλασία στα θεμέλια του αστικού ιστού

Προπολεμικά, το εβραϊκό νεκροταφείο της Θεσσαλονίκης εκτεινόταν σε μια έκταση 350 στρεμμάτων και αριθμούσε περισσότερους από 500.000 τάφους, αποτελώντας πιθανότατα τη μεγαλύτερη εβραϊκή νεκρόπολη της Ευρώπης. Η βίαιη ισοπέδωσή του από τους ναζί κατακτητές και τους τοπικούς συνεργούς τους δεν οδήγησε απλώς στην εξαφάνιση ενός ιερού χώρου, αλλά σε μια άνευ προηγουμένου τυμβωρυχία. Τα ταφικά μνημεία μετατράπηκαν σε κοινά οικοδομικά υλικά.

Ογδόντα χρόνια μετά, τα σπαράγματα αυτών των μνημάτων παραμένουν ενσωματωμένα στο ίδιο το σώμα της Θεσσαλονίκης. Με τη συνδρομή του ιστορικού Λεόν Σαλτιέλ και του ερευνητή Τζέκυ Μπενμαγιόρ, ο Μπαρτζιλάι εντόπισε θραύσματα από επιτύμβιες πλάκες σε αυλές σπιτιών στο Πανόραμα και τη Χαριλάου, στο περιτείχισμα του Λευκού Πύργου, σε καλντερίμια, στον καθεδρικό ναό, στο Βασιλικό Θέατρο και κυρίως στον χώρο του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου, το οποίο ανοικοδομήθηκε πάνω στον κατεστραμμένο χώρο ταφής. Ακόμη και μεγάλα δημόσια έργα, όπως η επιχωμάτωση της Νέας Παραλίας κατά τη δεκαετία του 1960, αξιοποίησαν χιλιάδες κομμάτια από τα βεβηλωμένα μάρμαρα.

Η καταγραφή της μνήμης και η έκθεση στο Μέγαρο Εϋνάρδου

Αφετηρία για την προσωπική αναζήτηση του φωτογράφου στάθηκε ένα οικογενειακό κειμήλιο: μια φωτογραφία του παππού του, Λέοντα Μπαρτζιλάι, να στέκεται παιδί δίπλα στον τάφο της αδελφής του. Ο παππούς του είχε μεταναστεύσει εγκαίρως στη Γαλλία και στη συνέχεια στην Ουρουγουάη, διασώζοντας την οικογένειά του, σε αντίθεση με άλλους συγγενείς, όπως οι θείοι του Ντάριο και Μανούτε Μεναχέμ, οι οποίοι αφανίστηκαν στο Άουσβιτς.

Η προσπάθεια εντοπισμού των διασκορπισμένων μαρμάρων κατέληξε σε μια συστηματική χαρτογράφηση και στο βιβλίο «Το φανταστικό νεκροταφείο – Θεσσαλονίκη». Το υλικό αυτό παρουσιάζεται πλέον στην Αθήνα, αποτελώντας βασική ενότητα της έκθεσης «Δύσκολες κληρονομιές: Ελλάδα, Κύπρος, Τουρκία», που φιλοξενείται στο Μέγαρο Εϋνάρδου (σε επιμέλεια Καλλιόπης Αμυγδάλου και Βάλιας Γιαλιά, με τη σύμπραξη του ΕΜΠ, του ΕΛΙΑΜΕΠ και του ΜΙΕΤ).

Αντιμέτωποι με ένα διαχρονικό ιστορικό ταμπού

Όπως επισημαίνει ο ιστορικός Λεόν Σαλτιέλ, ο αφανισμός του εβραϊκού νεκροταφείου και η μετέπειτα εκμετάλλευση των υλικών του συνιστούν ένα από τα βαθύτερα, διαχρονικά ταμπού της Θεσσαλονίκης. Το φωτογραφικό έργο του Μαρτέν Μπαρτζιλάι δεν λειτουργεί απλώς ως μνημόσυνο για τους νεκρούς, αλλά φέρνει την τοπική κοινωνία αντιμέτωπη με τη διαχείριση της ιστορικής της συνείδησης, υπενθυμίζοντας ότι κάτω από την άσφαλτο και τους τοίχους της σύγχρονης πόλης εξακολουθεί να αναπνέει μια αποσιωπημένη τραγωδία.