Ξεχάσατε ξαφνικά τι θέλατε να πείτε; Πώς το εξηγεί η νευροεπιστήμη και πότε χτυπά «καμπανάκι»

Σε όλους έχει συμβεί: βρίσκεστε στη μέση μιας συζήτησης, έχετε μια σκέψη έτοιμη να διατυπωθεί και, ξαφνικά, ο ειρμός χάνεται εντελώς. Το φαινόμενο αυτό, όσο εκνευριστικό ή ανησυχητικό κι αν φαίνεται εκείνη τη στιγμή, αποτελεί μια πολύ συνηθισμένη ανθρώπινη εμπειρία. Στη συντριπτική πλειονότητα των περιπτώσεων, δεν υποδηλώνει κάποια σοβαρή διαταραχή της μνήμης, αλλά μια παροδική αστοχία των περίπλοκων νευρογνωστικών μηχανισμών του εγκεφάλου.

Ο ρόλος της μνήμης εργασίας και το φαινόμενο «στην άκρη της γλώσσας»

Η παραγωγή του προφορικού λόγου δεν είναι απλή υπόθεση. Απαιτεί τον άψογο συντονισμό διαφορετικών εγκεφαλικών δικτύων, κυρίως στον μετωπιαίο, τον βρεγματικό και τον κροταφικό λοβό. Για να εκφραστούμε, ο εγκέφαλος πρέπει να ανακαλέσει το νόημα, να εντοπίσει τις σωστές λέξεις, να τις συνδέσει συντακτικά και να προγραμματίσει την κίνηση των μυών της ομιλίας.

Κομβικό ρόλο σε αυτή τη διαδικασία διαδραματίζει η μνήμη εργασίας (working memory), δηλαδή ο νοητικός «χώρος» όπου συγκρατούμε και επεξεργαζόμαστε πληροφορίες για λίγα δευτερόλεπτα. Εάν η προσοχή μας αποσπαστεί –ακόμη και από έναν στιγμιαίο θόρυβο ή μια παράλληλη σκέψη–, η αλυσίδα σπάει και ο ειρμός χάνεται. Παράλληλα, η νευροεπιστήμη περιγράφει το φαινόμενο «tip-of-the-tongue» (στην άκρη της γλώσσας), κατά το οποίο γνωρίζουμε τη λέξη, αλλά δυσκολευόμαστε να συνδέσουμε τη σημασία της με τη φωνητική της μορφή.

Σημαντικοί επιβαρυντικοί παράγοντες είναι το έντονο στρες και η έλλειψη ύπνου. Όταν ο οργανισμός βρίσκεται υπό πίεση ή εξάντληση, τα διαθέσιμα γνωστικά αποθέματα μειώνονται, κάνοντας τέτοιου είδους «μπλακ άουτ» πολύ πιο συχνά.

Φυσιολογική γήρανση, αναστρέψιμα αίτια και άνοια

Καθώς μεγαλώνουμε, η ταχύτητα επεξεργασίας πληροφοριών επιβραδύνεται φυσιολογικά. Σύμφωνα με το αμερικανικό Εθνικό Ινστιτούτο Γήρανσης (National Institute on Aging), η περιστασιακή δυσκολία στην εύρεση λέξεων εντάσσεται στις αναμενόμενες μεταβολές της ηλικίας και δεν ισοδυναμεί με άνοια ή ήπια γνωστική διαταραχή.

Ωστόσο, όταν οι δυσκολίες στην ανάκληση λέξεων ή τη συγκέντρωση γίνονται επίμονες, απαιτείται ιατρικός έλεγχος. Συχνά, πίσω από αυτά τα συμπτώματα κρύβονται αναστρέψιμες καταστάσεις, όπως:

• Διαταραχές του θυρεοειδούς αδένα
• Έλλειψη βιταμίνης Β12
• Κατάθλιψη ή γενικευμένο άγχος
• Διαταραχές ύπνου (π.χ. υπνική άπνοια)
• Παρενέργειες φαρμακευτικών αγωγών

Πότε η απώλεια λόγου αποτελεί επείγον περιστατικό

Υπάρχει μια σαφής και κρίσιμη γραμμή ανάμεσα στην αθώα αφηρημάδα και σε μια νευρολογική έκτακτη ανάγκη. Η αιφνίδια αδυναμία άρθρωσης, η αδυναμία κατανόησης του λόγου των άλλων ή η πλήρης εμπλοκή στην ομιλία μπορεί να αποτελούν ενδείξεις αγγειακού εγκεφαλικού επεισοδίου.

Εάν η δυσκολία στην ομιλία συνοδεύεται από ασυμμετρία στο πρόσωπο («πέσιμο» της μίας πλευράς), αδυναμία ή μούδιασμα σε ένα χέρι ή πόδι, ξαφνική απώλεια ισορροπίας ή διαταραχή στην όραση, απαιτείται άμεση κλήση στο 166 ή το 112. Ακόμη και αν τα συμπτώματα υποχωρήσουν μέσα σε λίγα λεπτά, η ιατρική αξιολόγηση παραμένει επιβεβλημένη, καθώς ενδέχεται να πρόκειται για παροδικό ισχαιμικό επεισόδιο που προειδοποιεί για μεγαλύτερο κίνδυνο.