Η ιστορία της Θεσσαλονίκης μέσα από τα γκραφίτι: Η αναδρομική έκθεση του Ορέστη Πάγκαλου στο MOMus

Η ιστορία μιας πόλης δεν αποτυπώνεται μόνο στα επίσημα μνημεία και τα ιστορικά αρχεία, αλλά και στους τοίχους της. Στη Θεσσαλονίκη, η κουλτούρα του δρόμου και η τέχνη του γκραφίτι αποτέλεσαν για περισσότερες από τρεις δεκαετίες έναν ζωντανό παλμογράφο των κοινωνικών και αστικών αλλαγών. Αυτή ακριβώς τη διαδρομή φωτίζει η έκθεση «Ορέστης Πάγκαλος. Έργα, γκραφίτι, αρχείο», η οποία φιλοξενείται στην Αποθήκη Β1 του λιμανιού, στο MOMUS – Πειραματικό Κέντρο Τεχνών.

Από την πλατεία Ναυαρίνου του ’90 στη σύγχρονη εικαστική έκφραση

Για να κατανοήσει κανείς τη σκηνή του γκραφίτι στη Θεσσαλονίκη, πρέπει να ανατρέξει στις αρχές της δεκαετίας του 1990. Τότε, σε σημεία συνάντησης όπως η πλατεία Ναυαρίνου, τα στενά της Δημητρίου Γούναρη, η μεταλλική πεζογέφυρα στην Επτάλοφο και οι γειτονιές της Καλαμαριάς, νεαροί δημιουργοί άρχισαν να αναπτύσσουν μια νέα, σχεδόν μυστική οπτική γλώσσα. Ανάμεσά τους, ο Ορέστης Πάγκαλος υπήρξε από τους πρωτοπόρους που όχι μόνο δημιούργησαν αλλά και κατέγραψαν συστηματικά αυτή την αναδυόμενη υποκουλτούρα.

Εκείνη την εποχή, τα πρώτα tags —όπως του πρωτοπόρου καλλιτέχνη Γουέμπστερ— έκαναν σποραδικά την εμφάνισή τους, ενώ η χρήση σπρέι αντιμετωπιζόταν συχνά με καχυποψία από τις αρχές και την κοινωνία, παραπέμποντας σε παραβατικές συμπεριφορές. Σταδιακά, μετά το 1995-1996, διαμορφώθηκε μια διακριτή τοπική ταυτότητα, όπου τα έντονα χρώματα, τα δυναμικά σχήματα και τα κρυμμένα μηνύματα μετέτρεψαν το αστικό τοπίο σε ανοιχτό καμβά διαλόγου.

Ένα πολύτιμο αρχείο αστικής μνήμης και αρχιτεκτονικής

Σήμερα, ο Ορέστης Πάγκαλος —αρχιτέκτων, εικαστικός και διδάκτωρ Θεωρίας της Τέχνης— γεφυρώνει την τέχνη του δρόμου με τη σύγχρονη μουσειακή πρακτική. Στην έκθεση παρουσιάζονται περισσότερες από 500 φωτογραφίες τοιχογραφιών, δεκάδες καταγραφές εγκαταστάσεων σε δημόσιους χώρους, καθώς και αυθεντικά αντικείμενα και αρχειακό υλικό από το 1993 έως σήμερα.

Όπως επισημαίνουν οι επιμελητές της έκθεσης, Αρετή Λεοπούλου και Θοδωρής Μάρκογλου, τα έργα και τα διασωθέντα θραύσματα της πόλης λειτουργούν ως ισότιμα τεκμήρια μνήμης. Αυθεντικές επιφάνειες με παλαιότερα γκραφίτι, που διασώθηκαν από την καταστροφή, μεταφέρονται στον μουσειακό χώρο, προστατεύοντας από τη λήθη μια ολόκληρη ανθρωπογεωγραφία.

Η έκθεση στο MOMus δεν λειτουργεί απλώς ως ένα νοσταλγικό ταξίδι στο παρελθόν. Αντίθετα, αξιοποιεί το αρχείο ως εργαλείο κριτικής κατανόησης του παρόντος, προσκαλώντας το κοινό να επανεξετάσει πώς ο δημόσιος χώρος, η νεανική έκφραση και η εικαστική παρέμβαση συνδιαμόρφωσαν τη σύγχρονη ταυτότητα της Θεσσαλονίκης.