Έμιλι Γουίλσον: Γιατί η κορυφαία μεταφράστρια της «Οδύσσειας» ξεκινά το έπος από την αρχή

Για τους αναρίθμητους αναγνώστες παγκοσμίως που γνώρισαν και αγάπησαν την ομηρική «Οδύσσεια» μέσα από τη μεταφραστική ματιά της Έμιλι Γουίλσον το 2017, η είδηση ότι η διακεκριμένη καθηγήτρια καταπιάνεται εκ νέου με το έπος προκαλεί έκπληξη. Η πρώτη γυναίκα που μετέφρασε την «Οδύσσεια» στα αγγλικά, δημιουργώντας ένα έργο που ξεπέρασε το ένα εκατομμύριο αντίτυπα σε πωλήσεις, αποφάσισε να ξεκινήσει και πάλι από το μηδέν. Σε πρόσφατη συνέντευξή της από τη Φιλαδέλφεια, όπου διδάσκει Κλασικές Σπουδές στο Πανεπιστήμιο της Πενσιλβάνια, η Έμιλι Γουίλσον αποκάλυψε στο Associated Press ότι βρίσκεται ήδη στα μισά του νέου της εγχειρήματος.

Γιατί η Έμιλι Γουίλσον ξαναγράφει την «Οδύσσεια» από το μηδέν

«Πρόκειται για μια νέα μετάφραση, όχι για αναθεώρηση της παλιάς», ξεκαθαρίζει η Έμιλι Γουίλσον. Αν και είναι σύνηθες για τους μεταφραστές να προχωρούν σε διορθώσεις ή μικροαλλαγές σε μεταγενέστερες εκδόσεις, η απόφαση να μεταφραστεί ξανά ένα τόσο εκτενές κείμενο μέσα σε διάστημα μικρότερο της δεκαετίας είναι σχεδόν πρωτοφανής. Η Κέιτ Ντάιμλινγκ, επικεφαλής του λογοτεχνικού τμήματος της Αμερικανικής Ένωσης Μεταφραστών, επιβεβαιώνει ότι δεν υπάρχει αντίστοιχο προηγούμενο για ένα τόσο επιτυχημένο έργο στην παγκόσμια βιβλιογραφία.

Η ίδια η καθηγήτρια εξηγεί ότι οι μεταφραστικές της μέθοδοι έχουν ωριμάσει και πλέον εντοπίζει αδυναμίες στην έκδοση του 2017. Για παράδειγμα, θεωρεί ότι έκανε κατάχρηση της λέξης «δούλος» (slave), τη στιγμή που η αρχαία ελληνική γλώσσα διέθετε διαφορετικούς όρους για τις επιμέρους κατηγορίες των υποδουλωμένων ανθρώπων. Η νέα έκδοση υπόσχεται να είναι πιο εκτενής και να αποδίδει με μεγαλύτερη ακρίβεια τις κοινωνικές πραγματικότητες του ομηρικού κόσμου.

Πολιτισμικές αντιπαραθέσεις και η κόντρα με τον Κρίστοφερ Νόλαν

Η πορεία της Έμιλι Γουίλσον δεν ήταν απαλλαγμένη από εντάσεις. Η μετάφρασή της το 2017 επαινέθηκε για τον σύγχρονο χαρακτήρα της, αλλά δέχθηκε και σφοδρές επιθέσεις στο Διαδίκτυο από όσους την κατηγόρησαν ότι υπέκυψε σε μια «woke» ατζέντα. Πρόσφατα, το όνομά της βρέθηκε ξανά στο επίκεντρο της δημοσιότητας λόγω μιας έμμεσης αντιπαράθεσης με τον διάσημο σκηνοθέτη Κρίστοφερ Νόλαν.

Ο Κρίστοφερ Νόλαν είχε αναφέρει τη μετάφραση της Έμιλι Γουίλσον και τον εναρκτήριο στίχο της («Μίλησέ μου για έναν περίπλοκο άνδρα») ως πηγή έμπνευσης για την επική ταινία του. Ωστόσο, η καθηγήτρια δεν ανταπέδωσε τα εγκώμια. Σε κριτική της στο London Review of Books χαρακτήρισε την ταινία πομπώδη, επιδερμική και ασυνάρτητη, προκαλώντας την αντίδραση της συγγραφέως Τζόις Κάρολ Όουτς, η οποία της καταλόγισε «υπεροψία». Από την πλευρά του, ο Κρίστοφερ Νόλαν, σε συνέντευξή του στον podcaster Ζονγκ Σου, στράφηκε κατά της «ερασιτεχνικής κριτικής», τονίζοντας την έλλειψη του κατάλληλου κινηματογραφικού υπόβαθρου από πλευράς των επικριτών.

Η αναζήτηση της «ενάργειας» και το νέο βιβλίο δοκιμίων

Η νέα αυτή μεταφραστική προσπάθεια συμπίπτει με την κυκλοφορία της νέας συλλογής δοκιμίων της Έμιλι Γουίλσον με τίτλο «Crossing the Wine-Dark Sea». Στο βιβλίο αυτό, η συγγραφέας προχωρά σε αυστηρές αποτιμήσεις άλλων σύγχρονων μεταφράσεων της «Οδύσσειας», όπως του Ντάνιελ Μέντελσον και του εκλιπόντος Ρόμπερτ Φέιγκλς. Παράλληλα, εξετάζει θέματα όπως ο σεξιστικός διασυρμός της Ωραίας Ελένης και οι μεταφραστικές αστοχίες του παρελθόντος, όπως αυτή της Ίντιθ Χάμιλτον που αναπαρήγαγε ο Ρόμπερτ Κένεντι μετά τη δολοφονία του Μάρτιν Λούθερ Κινγκ.

Ερωτηθείσα για την τεράστια εμπορική επιτυχία των έργων της, η Έμιλι Γουίλσον επισημαίνει ότι ο πρωταρχικός της στόχος παραμένει η αρχαία έννοια της «ενάργειας». Επιζητά την παραστατικότητα, τη συναισθηματική αμεσότητα και έναν αφηγηματικό ρυθμό που επιτρέπει στον αναγνώστη να κατανοήσει πλήρως τον ψυχισμό του κάθε χαρακτήρα. Αυτή η επιδίωξη της απόλυτης λογοτεχνικής ακρίβειας είναι που την οδηγεί ξανά στο ταξίδι του Οδυσσέα, υποσχόμενη μια νέα, ακόμα πιο βαθιά ανάγνωση του κλασικού έπους.