Επαναπατρισμός σπάνιων αρχαιοτήτων: Το χρονικό της επιστροφής των χάλκινων θησαυρών της Κρήτης από τις ΗΠΑ

Ένα ιστορικό ταξίδι επαναπατρισμού ολοκληρώνεται για πέντε εξαιρετικής σημασίας χάλκινα αντικείμενα πολεμικής εξάρτυσης του 7ου αιώνα π.Χ., τα οποία είχαν κλαπεί από την Κρήτη πριν από έξι δεκαετίες. Πρόκειται για δύο περίτεχνα κράνη και τρεις προστατευτικές μίτρες που είχαν εξαχθεί παράνομα από τη χώρα, μετά από εκτεταμένη λαθρανασκαφή στο Αφρατί Ηρακλείου το 1964. Η επιστροφή τους αποτελεί μέρος ενός ευρύτερου συνόλου 15 επαναπατρισθέντων αρχαιοτήτων, χάρη στη συνεργασία του ελληνικού Υπουργείου Πολιτισμού, της Εισαγγελίας του Μανχάταν και του Μητροπολιτικού Μουσείου Τέχνης της Νέας Υόρκης (Met).

Η διαδρομή από τη λαθρανασκαφή του 1964 στις διεθνείς συλλογές

Η υπόθεση ξεκινά τον Οκτώβριο του 1964, όταν αποκαλύφθηκε μεγάλης κλίμακας αρχαιοκαπηλική δραστηριότητα στον λόφο του Προφήτη Ηλία στο Αφρατί, μια περιοχή με μακρά αρχαιολογική ιστορία. Τα μοναδικά αυτά ευρήματα, κοσμημένα με ανάγλυφες παραστάσεις αλόγων και σφιγγών, διοχετεύτηκαν άμεσα στη διεθνή μαύρη αγορά αρχαιοτήτων.

Σύμφωνα με τα ιστορικά δεδομένα, τα αντικείμενα φέρεται να πέρασαν αρχικά από τα χέρια του εμπόρου αρχαιοτήτων Βύρωνα Ζουμπουλάκη, προτού καταλήξουν το 1967 στην κατοχή του γνωστού συλλέκτη και μετέπειτα επιτρόπου του Met, Νόρμπερτ Σίμελ. Το 1989, ο Σίμελ δώρισε τα αντικείμενα στο αμερικανικό μουσείο, όπου και παρέμειναν μέχρι την πρόσφατη ταυτοποίηση και απόδοσή τους στις ελληνικές αρχές.

Ιστορική και αρχαιολογική σημασία των ευρημάτων

Τα χάλκινα όπλα του Αφρατίου δεν αποτελούν απλώς δείγματα υψηλής μεταλλουργικής τέχνης της αρχαϊκής εποχής, αλλά και σημαντικές ιστορικές μαρτυρίες. Οι επιγραφές που φέρουν, με ρήματα όπως «ήλε» ή «απήλευσε» (που μεταφράζονται ως «πήρε», «κέρδισε» ή «απέσπασε»), υποδεικνύουν ότι επρόκειτο πιθανότατα για πολεμικά λάφυρα ή έπαθλα αγώνων τα οποία στη συνέχεια αφιερώθηκαν σε κάποιο τοπικό ιερό.

Όπως επισημαίνουν οι ειδικοί, ο εξαιρετικά περίτεχνος διάκοσμος των κρανών και των μιτρών (οι οποίες προστάτευαν το υπογάστριο των πολεμιστών) μαρτυρά ότι μπορεί να λειτουργούσαν ως όπλα παρελάσεως ή να ανήκαν σε υψηλόβαθμους αξιωματικούς για λόγους επίδειξης κύρους. Η επιστροφή τους στην Ελλάδα αποκαθιστά μια σημαντική ψηφίδα της κρητικής αρχαιολογίας και ενισχύει τον αγώνα κατά της παράνομης διακίνησης πολιτιστικών αγαθών.