Έφυγε από τη ζωή ο Ηλίας Ζέγγελης: Ο εμβληματικός δάσκαλος της σύγχρονης παγκόσμιας αρχιτεκτονικής

Την τελευταία του πνοή σε ηλικία 89 ετών άφησε ο διεθνούς φήμης Έλληνας αρχιτέκτονας και ακαδημαϊκός Ηλίας Ζέγγελης, ένας από τους πλέον επιδραστικούς διανοητές του σύγχρονου δομημένου περιβάλλοντος. Παρότι το σχεδιαστικό του έργο υπήρξε πρωτοποριακό, η σφραγίδα του στην παγκόσμια αρχιτεκτονική αποτυπώθηκε κυρίως μέσα από τις πανεπιστημιακές αίθουσες, όπου καθοδήγησε και διαμόρφωσε μερικά από τα κορυφαία ονόματα του 20ού και 21ου αιώνα, όπως η Ζάχα Χαντίντ, ο Ρεμ Κούλχαας και ο Ντέιβιντ Τσίπερφιλντ.

Η ίδρυση του OMA και η διεθνής ακαδημαϊκή διαδρομή

Γεννημένος στην Αθήνα το 1937, ο Ηλίας Ζέγγελης σπούδασε στην ιστορική Architectural Association (AA) του Λονδίνου, όπου και ξεκίνησε να διδάσκει από το 1963 έως το 1987. Το 1975 συνίδρυσε στο Ρότερνταμ, μαζί με τον Ρεμ Κούλχαας και άλλους συνεργάτες, το Office for Metropolitan Architecture (OMA), ένα από τα πιο πρωτοποριακά αρχιτεκτονικά γραφεία παγκοσμίως. Στο πλαίσιο του OMA συμμετείχε σε εμβληματικές μελέτες, όπως ο διαγωνισμός για το ολλανδικό κοινοβούλιο στη Χάγη –με τη συμμετοχή της τότε φοιτήτριάς του Ζάχα Χαντίντ– και η πρόταση για το πάρκο της Λα Βιλέτ στο Παρίσι.

Το διδακτικό του ταξίδι υπήρξε πραγματικά παγκόσμιο. Δίδαξε σε κορυφαία πανεπιστήμια των Ηνωμένων Πολιτειών (Columbia, Princeton, Yale, UCLA, Syracuse), στην Kunstakademie του Ντίσελντορφ, στο Berlage Institut της Ολλανδίας, καθώς και σε ιδρύματα της Λατινικής Αμερικής, της Ασίας και της Νότιας Αφρικής. Στην Ελλάδα, μετέδωσε τις γνώσεις του στους φοιτητές του μεταπτυχιακού προγράμματος του Τμήματος Αρχιτεκτόνων του Πανεπιστημίου Πατρών.

Η συνειδητή επιλογή της διδασκαλίας και η κριτική στο «star system»

Ο ίδιος ο Ζέγγελης δεν δίσταζε να δηλώσει πως η ιδιότητα του παιδαγωγού είχε υπερισχύσει συνειδητά της πρακτικής εξάσκησης του επαγγέλματος. Θεωρούσε ότι η εμπορευματοποίηση και οι πιέσεις της αγοράς περιόριζαν την πνευματική ελευθερία, ενώ ασκούσε συχνά έντονη κριτική στο αρχιτεκτονικό «σταρ σύστημα», το οποίο υποστήριζε ότι υπονόμευε τη συλλογική και βαθιά κοινωνική φύση της αρχιτεκτονικής δημιουργίας.

Παράλληλα με τη διδασκαλία, άφησε πίσω του σημαντικά έργα, όπως το κτίριο Check Point Charlie στο Βερολίνο και μελέτες που συνυπέγραψε με τη σύζυγό του, Ελένη Τσιγάντε, καθώς και τη συμμετοχή στον διεθνή διαγωνισμό για το Μητροπολιτικό Πάρκο του Ελληνικού σε συνεργασία με το γραφείο Dogma.

Η σχέση με την Αθήνα και το όραμα για την αρχιτεκτονική παιδεία

Παρακολουθώντας στενά τις εξελίξεις στην ελληνική πρωτεύουσα, ο Ηλίας Ζέγγελης διατηρούσε μια κριτική αλλά πάντοτε δημιουργική ματιά για τον αστικό ιστό της Αθήνας. Εξέφραζε τον θαυμασμό του για μεγάλες μορφές της ελληνικής αρχιτεκτονικής, όπως ο Άρης Κωνσταντινίδης, ο Τάκης Ζενέτος και ο Νικόλαος Βαλσαμάκης, ενώ προειδοποιούσε για τους κινδύνους της ανεξέλεγκτης τουριστικοποίησης, τονίζοντας την ανάγκη για μέτρο και ισορροπία.

Το διαχρονικό του όραμα συνοψιζόταν στην ανάγκη εισαγωγής της αρχιτεκτονικής παιδείας ήδη από την πρωτοβάθμια εκπαίδευση: πίστευε ακράδαντα ότι αν τα παιδιά μάθαιναν από νωρίς να παρατηρούν κριτικά το περιβάλλον τους, οι κοινωνίες του μέλλοντος θα έχτιζαν πιο ανθρώπινες, λειτουργικές και βιώσιμες πόλεις.