Πόσο κοντά έφτασε η ναζιστική Γερμανία στην ατομική βόμβα: Τι αποκαλύπτουν οι μυστηριώδεις κύβοι ουρανίου

Για περισσότερες από οκτώ δεκαετίες, ένα από τα πιο αμφιλεγόμενα ερωτήματα της σύγχρονης ιστορίας αφορούσε το πόσο κοντά βρέθηκε το Γ΄ Ράιχ στην απόκτηση πυρηνικού όπλου κατά τη διάρκεια του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου. Μια νέα πρωτοποριακή επιστημονική μελέτη, η οποία βασίστηκε σε δύο αυθεντικούς κύβους ουρανίου που διασώθηκαν από εκείνη την περίοδο, έρχεται να δώσει οριστικές απαντήσεις, καταρρίπτοντας τους μεταπολεμικούς ισχυρισμούς των Γερμανών φυσικών.

Η «πυρηνική αρχαιολογία» και το πείραμα του Χάιζενμπεργκ

Τον Απρίλιο του 1945, ενώ οι Συμμαχικές δυνάμεις προέλαυναν στην κεντρική Ευρώπη, ομάδα Γερμανών επιστημόνων υπό την καθοδήγηση του κορυφαίου θεωρητικού φυσικού Βέρνερ Χάιζενμπεργκ συναρμολόγησε στο υπόγειο ενός εργαστηρίου στο Χάιγκερλοχ τον πειραματικό αντιδραστήρα B8. Στόχος του εγχειρήματος ήταν η επίτευξη της λεγόμενης «κρισιμότητας» — μιας αυτοσυντηρούμενης αλυσιδωτής πυρηνικής αντίδρασης. Ο αντιδραστήρας λειτουργούσε με εκατοντάδες κύβους φυσικού ουρανίου, αναρτημένους σε καλώδια μέσα σε δεξαμενή βαρέος ύδατος.

Το πείραμα απέτυχε και μεταπολεμικά ο ίδιος ο Χάιζενμπεργκ υποστήριζε ότι η επιστημονική του ομάδα βρισκόταν μια ανάσα από την επιτυχία, εκτιμώντας ότι χρειαζόταν απλώς μια μικρή πρόσθετη ποσότητα ουρανίου. Ωστόσο, η νέα μελέτη που δημοσιεύθηκε στο διεθνές επιστημονικό περιοδικό PNAS Nexus υπό τον τίτλο «Nuclear archaeology reassesses Heisenberg’s last reactor experiment», αποδεικνύει ότι η πραγματικότητα ήταν ριζικά διαφορετική.

Τα ανυπέρβλητα υλικοτεχνικά εμπόδια και το σαμποτάζ

Με επικεφαλής τον Τίμοθι Γ. Κόεθ, επίκουρο καθηγητή στο Πανεπιστήμιο του Μέριλαντ, και με τη σύμπραξη επιστημόνων από κορυφαία αμερικανικά ιδρύματα —όπως τα Πανεπιστήμια Κολούμπια, Τζονς Χόπκινς και Τέξας—, η ερευνητική ομάδα ανέλυσε τη σύνθεση των σωζόμενων κύβων και δημιούργησε ένα λεπτομερές υπολογιστικό μοντέλο προσομοίωσης. Τα αποτελέσματα έδειξαν ότι για να καταστεί λειτουργικός ο αντιδραστήρας B8, οι Γερμανοί επιστήμονες θα χρειάζονταν τουλάχιστον τη διπλάσια ποσότητα ουρανίου και υπερδιπλάσια ποσότητα βαρέος ύδατος από αυτή που είχαν στη διάθεσή τους.

Η εξασφάλιση αυτών των υλικών ήταν πρακτικά ανέφικτη. Το βαρύ ύδωρ, κρίσιμος επιβραδυντής νετρονίων, προερχόταν κυρίως από τις εγκαταστάσεις της Norsk Hydro στο Βέμορκ της Νορβηγίας. Οι παράτολμες επιχειρήσεις σαμποτάζ των Συμμάχων και οι αδιάκοποι αεροπορικοί βομβαρδισμοί στέρησαν από το Βερολίνο την απαραίτητη παραγωγή. Παράλληλα, η εναλλακτική λύση του γραφίτη αποδείχθηκε ανέφικτη, καθώς ο διαθέσιμος γερμανικός γραφίτης περιείχε προσμείξεις βορίου, ενός στοιχείου που απορροφά τα νετρόνια και ματαιώνει την αλυσιδωτή αντίδραση.

Ένας τεχνολογικός μύθος καταρρέει

Ο φόβος ότι ο Αδόλφος Χίτλερ θα αποκτούσε πρώτος το απόλυτο όπλο υπήρξε ο βασικός καταλύτης για την εκκίνηση του αμερικανικού Σχεδίου Μανχάταν. Εντούτοις, τα νέα δεδομένα υπογραμμίζουν ότι η ναζιστική Γερμανία όχι μόνο δεν βρισκόταν κοντά στην ατομική βόμβα, αλλά δεν διέθετε ούτε τις βασικές πρώτες ύλες για να λειτουργήσει έναν απλό ερευνητικό αντιδραστήρα.

Η σύγχρονη μέθοδος της πυρηνικής αρχαιολογίας αποδεικνύει ότι το πυρηνικό πρόγραμμα του Γ΄ Ράιχ είχε ουσιαστικά καταρρεύσει υπό το βάρος των στρατηγικών λαθών, της έλλειψης πόρων και των επιτυχημένων συμμαχικών αντιμέτρων, αφήνοντας την κατασκευή βόμβας ως ένα άπιαστο επιστημονικό σενάριο.