ΦΠΑ: Ιστορική βουτιά του ελλείμματος εισπράξεων κάτω από το 9% – Το ψηφιακό «άλμα» κατά της φοροδιαφυγής

Σε ιστορικά χαμηλά επίπεδα, κάτω από το 9%, εκτιμάται ότι διαμορφώνεται πλέον το «κενό ΦΠΑ» (VAT compliance gap) στην Ελλάδα για το 2025. Πρόκειται για τη διαφορά ανάμεσα στα έσοδα που θα έπρεπε θεωρητικά να εισπραχθούν και σε εκείνα που καταλήγουν τελικά στα δημόσια ταμεία. Η εξέλιξη αυτή φέρνει τη χώρα μας πολύ κοντά —ή ακόμα και κάτω— από τον ευρωπαϊκό μέσο όρο (9,5%), επισφραγίζοντας μια θεαματική δημοσιονομική πρόοδο μέσα σε μόλις μία πενταετία.

Σύμφωνα με τα επίσημα στοιχεία της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, το ελληνικό κενό συμμόρφωσης στον ΦΠΑ βρισκόταν στο δυσθεώρητο 24% το 2019. Στη συνέχεια υποχώρησε στο 12,4% το 2022, στο 11,4% το 2023 και προσέγγισε το 9% το 2024. Η νέα εκτίμηση μεταφράζεται σε μείωση άνω των 15 ποσοστιαίων μονάδων από το 2019, γεγονός που αναγνωρίζεται και από το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο (ΔΝΤ). Το Ταμείο υπογραμμίζει ότι η αύξηση των φορολογικών εσόδων δεν προήλθε από πρόσθετους φόρους, αλλά από τη διεύρυνση της φορολογικής βάσης και την ενίσχυση της συμμόρφωσης.

Η ψηφιακή φαρέτρα της ΑΑΔΕ και η διασύνδεση των POS

Ο καταλύτης για τον περιορισμό της φοροδιαφυγής υπήρξε το ολοκληρωμένο πλέγμα ψηφιακών μεταρρυθμίσεων που υλοποίησε η ΑΑΔΕ τα τελευταία χρόνια. Κομβικό ρόλο διαδραμάτισε η υποχρεωτική διασύνδεση των ταμειακών μηχανών με τα τερματικά POS, η οποία εκμηδένισε τα περιθώρια απόκρυψης συναλλαγών στο σημείο πώλησης και άφησε ανεξίτηλα ψηφιακά ίχνη για διασταύρωση.

Παράλληλα, η επέκταση της ψηφιακής πλατφόρμας myDATA, η καθιέρωση των ηλεκτρονικών βιβλίων, η προσυμπλήρωση των φορολογικών δηλώσεων και η γενικευμένη χρήση ηλεκτρονικών πληρωμών μετέβαλαν ριζικά το μοντέλο ελέγχου. Η φορολογική διοίκηση πέρασε από τους παραδοσιακούς, εκ των υστέρων δειγματοληπτικούς ελέγχους σε ένα σύστημα αυτοματοποιημένης παρακολούθησης και ταχύτατων διασταυρώσεων σε πραγματικό χρόνο.

Compliance Gap έναντι Rate Gap: Η αναγκαία διάκριση

Στον δημόσιο διάλογο συχνά συγχέονται δύο διαφορετικοί οικονομικοί δείκτες. Το λεγόμενο VAT compliance gap αποτυπώνει την καθαρή απώλεια εσόδων λόγω φοροδιαφυγής και μη συμμόρφωσης. Για το 2023, η Κομισιόν υπολόγισε το ποσό αυτό για την Ελλάδα στα περίπου 2,5 δισεκατομμύρια ευρώ (11,4%).

Αντίθετα, το VAT rate gap, το οποίο για την Ελλάδα εκτιμάται στα 9,4 δισεκατομμύρια ευρώ, δεν συνιστά φοροδιαφυγή. Αντιπροσωπεύει τη θεωρητική απόκλιση εσόδων που προκύπτει από τη θέσπιση μειωμένων συντελεστών ΦΠΑ (π.χ. σε βασικά αγαθά, φάρμακα και τουρισμό) σε σύγκριση με ένα υποθετικό σενάριο όπου όλα τα προϊόντα και οι υπηρεσίες θα φορολογούνταν με τον ενιαίο κανονικό συντελεστή.

Η σταθερή μείωση του πραγματικού κενού ΦΠΑ αποδεικνύει ότι η ψηφιοποίηση αποδίδει απτά αποτελέσματα, «ασπρίζοντας» τζίρους που επί δεκαετίες κινούνταν στην αφάνεια και εξασφαλίζοντας κρίσιμους πόρους για τα κρατικά ταμεία.