Ελλάδα και Βουλγαρία: Το παρασκήνιο των διαπραγματεύσεων για τα κειμήλια της Εικοσιφοίνισσας και τα οστά του τσάρου Σαμουήλ

Στο επίκεντρο του δημόσιου διαλόγου επανέρχεται το ευαίσθητο ζήτημα του επαναπατρισμού των ιστορικών κειμηλίων από τη Βουλγαρία, με αφορμή το πρόσφατο Μνημόνιο Κατανόησης μεταξύ της υπουργού Πολιτισμού Λίνας Μενδώνη και του Βούλγαρου ομολόγου της, Εβτίμ Μιλόσεφ. Σημαντικές ιστορικές λεπτομέρειες και άγνωστα παρασκήνια των διαπραγματεύσεων της περιόδου 2012-2014 έρχονται στο φως, φωτίζοντας τις προσπάθειες της ελληνικής πλευράς για την πλήρη αποκατάσταση των κλαπέντων θησαυρών των ιστορικών μονών της Μακεδονίας.

Το ιστορικό πλαίσιο και η πρόταση ανταλλαγής με τα λείψανα του Σαμουήλ

Η υπόθεση αφορά τα χειρόγραφα, τα παλαιότυπα και τα εκκλησιαστικά κειμήλια των Ιερών Μονών Παναγίας της Εικοσιφοινίσσης στο Παγγαίο και του Τιμίου Προδρόμου Σερρών, τα οποία είχαν αρπαγεί το 1917 από τις βουλγαρικές δυνάμεις κατοχής. Κατά την περίοδο της πρωθυπουργίας του Αντώνη Σαμαρά, το 2012, τέθηκε σε εφαρμογή μια στρατηγική διεκδίκησης με επικεφαλής την τότε πολιτική ηγεσία του υπουργείου Πολιτισμού.

Κομβικό σημείο των διεργασιών αποτέλεσε η εμπλοκή του διαπρεπούς βυζαντινολόγου και καθηγητή του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης, Νικολάου Μουτσόπουλου. Ο καθηγητής, ο οποίος είχε ανακαλύψει το 1965 τα οστά και την κάρα του Βούλγαρου τσάρου Σαμουήλ στη Βασιλική του Αγίου Αχιλλίου στις Πρέσπες, συναίνεσε στην παράδοσή τους στο Μουσείο Βυζαντινού Πολιτισμού Θεσσαλονίκης, ώστε να χρησιμοποιηθούν ως βάση διαπραγμάτευσης για την ανταλλαγή τους με τα κλαπέντα εκκλησιαστικά κειμήλια.

Οι διαπραγματεύσεις στη Σόφια και τα εμπόδια στις συμφωνίες

Μετά από απευθείας επαφές μεταξύ του Αντώνη Σαμαρά και του τότε πρωθυπουργού της Βουλγαρίας, Μπόικο Μπορίσοφ, συγκροτήθηκε ελληνική αποστολή στη Σόφια με τη συμμετοχή κορυφαίων επιστημόνων και αρχαιολόγων. Στις συνομιλίες στο βουλγαρικό υπουργείο Εξωτερικών, υπό τον τότε υπουργό Νικολάι Μλαντένοφ, η βουλγαρική πλευρά επιχείρησε να προτείνει έναν μερικό διαμοιρασμό των κειμηλίων, πρόταση που απορρίφθηκε άμεσα από την ελληνική αντιπροσωπεία, η οποία παρέμεινε προσηλωμένη στην απαίτηση για πλήρη επιστροφή.

Παράλληλα, έντονες αντιστάσεις σημειώθηκαν κατά τις επαφές στο Εθνικό Μουσείο Ιστορίας της Βουλγαρίας και στο ερευνητικό κέντρο Ιβάν Ντούιτσεφ. Η διευθύντρια του κέντρου, καθηγήτρια Αξίνια Τζούροβα, εξέφρασε κατηγορηματική άρνηση για την επιστροφή των χειρογράφων, γεγονός που αποτέλεσε τροχοπέδη στην εξέλιξη των συνομιλιών.

Η επιστημονική αυτοψία και το «πάγωμα» της συμφωνίας

Παρά τις αντιδράσεις, τον Δεκέμβριο του 2012 επετράπη σε επιτροπή Βούλγαρων επιστημόνων –μεταξύ των οποίων ο ιστορικός Μποζιντάρ Ντιμιτρόφ και ο ανθρωπολόγος Γιορντάν Γιορντάνοφ– να πραγματοποιήσει επιστημονική αυτοψία στα λείψανα του τσάρου Σαμουήλ στη Θεσσαλονίκη, επιβεβαιώνοντας την άριστη κατάστασή τους και την ταύτιση των στοιχείων.

Ωστόσο, καθώς οι διαπραγματεύσεις καρκινοβατούσαν εξαιτίας της άρνησης της Σόφιας να δεσμευτεί για την επιστροφή του συνόλου των αρπαγέντων θησαυρών, η ελληνική κυβέρνηση αποφάσισε να αλλάξει στάση. Τον Δεκέμβριο του 2014, στο περιθώριο της Συνόδου Κορυφής του NATO στο Κάρντιφ, ο Έλληνας πρωθυπουργός ενημέρωσε τον πρόεδρο της Βουλγαρίας, Ρόσεν Πλέβνελιεφ, ότι η παράδοση των οστών του τσάρου Σαμουήλ δεν θα προχωρούσε, διατηρώντας αμετάβλητη την εθνική θέση για την προστασία της πολιτιστικής κληρονομιάς.