Ψυχολογία: Μήπως βρίσκουμε προβλήματα εκεί που δεν υπάρχουν; Το φαινόμενο του «concept creep»

Στη σύγχρονη εποχή, η ευαισθητοποίηση γύρω από ζητήματα ψυχικής υγείας και διαπροσωπικών σχέσεων έχει φτάσει σε πρωτοφανή επίπεδα. Όροι όπως «τοξικότητα», «τραύμα», «ναρκισσισμός» και «όρια» έχουν ενσωματωθεί πλήρως στο καθημερινό λεξιλόγιο. Ωστόσο, γεννάται ένα εύλογο ερώτημα: έχουμε γίνει πράγματι πιο ικανοί στο να εντοπίζουμε και να επιλύουμε τις δυσκολίες ή μήπως παρατηρείται μια τάση υπερερμηνείας, ανακαλύπτοντας προβλήματα ακόμη και σε καταστάσεις όπου δεν υφίστανται πραγματικά;

Το πείραμα της γνωστικής ψυχολογίας και η μετατόπιση των κριτηρίων

Η απάντηση στο παραπάνω ερώτημα συνδέεται στενά με ευρήματα της γνωστικής ψυχολογίας. Σε ένα γνωστό πείραμα του Πανεπιστημίου του Χάρβαρντ, ζητήθηκε από εθελοντές να αναγνωρίσουν μπλε κουκκίδες ανάμεσα σε μια σειρά από μωβ αποχρώσεις. Όταν οι ερευνητές μείωσαν σταδιακά τον αριθμό των μπλε κουκκίδων, οι συμμετέχοντες δεν κατέγραψαν μείωση, αλλά άρχισαν να βαφτίζουν «μπλε» ακόμα και τις καθαρά μωβ κουκκίδες. Ο ανθρώπινος εγκέφαλος, όταν έχει ρυθμιστεί να αναζητά ένα συγκεκριμένο μοτίβο ή πρόβλημα, τείνει να διευρύνει τα κριτήριά του για να συνεχίσει να το εντοπίζει, ακόμη κι όταν η συχνότητά του ελαχιστοποιείται.

Η θεωρία του «concept creep» στις σύγχρονες σχέσεις

Αυτό το φαινόμενο περιγράφεται επιστημονικά ως «concept creep» (εννοιολογική διεύρυνση), όρος που εισήγαγε ο καθηγητής ψυχολογίας Νικ Χάσλαμ. Η θεωρία αυτή εξηγεί πώς οι έννοιες που σχετίζονται με αρνητικές εμπειρίες διευρύνονται με την πάροδο του χρόνου. Όπως αναλύει και η δημοσιογράφος Ελιάνα Χρυσικοπούλου, τα όρια του τι θεωρούμε «προβληματικό» μετακινούνται διαρκώς, επηρεάζοντας τόσο τις συντροφικές και επαγγελματικές σχέσεις όσο και την προσέγγιση στη γονεϊκότητα.

Μια απλή διαφωνία με έναν συνεργάτη μπορεί εύκολα να χαρακτηριστεί ως «τοξικό περιβάλλον», ενώ μια συνηθισμένη διακύμανση στη διάθεση ενός συντρόφου ενδέχεται να ερμηνευτεί ως ένδειξη χειριστικής συμπεριφοράς. Στη γονεϊκότητα, η φυσιολογική απογοήτευση ενός παιδιού συχνά αντιμετωπίζεται με υπέρμετρο άγχος μήπως προκληθεί κάποιο ψυχικό τραύμα, στερώντας του την ευκαιρία να αναπτύξει ανθεκτικότητα.

Η λεπτή γραμμή ανάμεσα στην επαγρύπνηση και την παθολογικοποίηση

Αναμφίβολα, η ικανότητα να ονοματίζουμε τα προβλήματα και να αναγνωρίζουμε μη υγιείς συμπεριφορές αποτελεί ένδειξη κοινωνικής προόδου. Προστατεύει τα άτομα από καταστάσεις κακοποίησης και υποτίμησης. Το πρόβλημα ξεκινά όταν η επαγρύπνηση μετατρέπεται σε μόνιμη καχυποψία και υπερανάλυση.

Η συνεχής παθολογικοποίηση της καθημερινότητας δεν προσφέρει ανακούφιση, αλλά αντιθέτως αυξάνει τα επίπεδα άγχους και δυσκολεύει τη φυσική επικοινωνία. Η ουσιαστική κατανόηση των ανθρώπινων σχέσεων απαιτεί τη διάκριση ανάμεσα σε μια πραγματικά επιζήμια συμπεριφορά και στις απλές, φυσιολογικές ατέλειες της ανθρώπινης φύσης.