Μεσολόγγι 1826: Πώς η ιστορική έρευνα καταρρίπτει τις θεωρίες συνωμοσίας για την πτώση του

Στη νεότερη ελληνική ιστοριογραφία και τη δημόσια συζήτηση, η τελευταία πολιορκία και η ηρωική Έξοδος του Μεσολογγίου συνοδεύονται συχνά από ανθεκτικούς μύθους. Μία από τις πιο διαδεδομένες θεωρίες συνωμοσίας υποστηρίζει ότι η επαναστατική Διοίκηση άφησε σκόπιμα αβοήθητους τους πολιορκημένους για να εξυπηρετήσει τα σχέδια της Βρετανίας, ή διότι τα χρήματα των αγγλικών δανείων είχαν εξανεμιστεί εξ ολοκλήρου στις εμφύλιες διαμάχες. Ωστόσο, η σύγχρονη επιστημονική έρευνα γύρω από τα δημόσια οικονομικά του Αγώνα αποδομεί πλήρως αυτό το απλουστευτικό αφήγημα, φωτίζοντας τα πραγματικά αίτια της τραγωδίας.

Ο μύθος της «εσκεμμένης προδοσίας» και η κρατική αδυναμία

Η αντίληψη περί συνειδητής εγκατάλειψης του Μεσολογγίου παραγνωρίζει τη θεμελιώδη διάκριση ανάμεσα στην πολιτική ανεπάρκεια και τη δόλια προδοσία. Στα τέλη του 1825 και στις αρχές του 1826, το υπό συγκρότηση ελληνικό κράτος δεν λειτουργούσε ως ένας συνεκτικός μηχανισμός, αλλά ως μια εξαιρετικά εύθραυστη οντότητα. Μόλις έχοντας εξέλθει από δύο καταστροφικούς εμφυλίους, η Διοίκηση βρέθηκε αντιμέτωπη με τη συνδυασμένη πίεση της εκστρατείας του Ιμπραήμ στην Πελοπόννησο και του Κιουταχή στη Στερεά Ελλάδα.

Όπως καταδεικνύει η έρευνα του ιστορικού Βαγγέλη Σαράφη στο έργο του «Δημοσιονομικοί θεσμοί και επανάσταση», η επαναστατική κυβέρνηση βρέθηκε σε απόλυτο δημοσιονομικό αδιέξοδο. Η κατάρρευση των φορολογικών εσόδων ήταν ραγδαία, καθώς οι εμπόλεμες ζώνες αδυνατούσαν να αποδώσουν πόρους. Η αδυναμία αποστολής επαρκούς βοήθειας δεν ήταν αποτέλεσμα μυστικών συνεννοήσεων με ξένες δυνάμεις, αλλά συνέπεια της θεσμικής κατάρρευσης και των περιορισμένων δυνατοτήτων ενός κράτους σε εμβρυακό στάδιο.

Πού κατέληξαν τα δάνεια: Η προτεραιότητα στον στόλο και οι έρανοι

Εξίσου παραπλανητικός αποδεικνύεται ο ισχυρισμός ότι τα χρήματα των αγγλικών δανείων κατασπαταλήθηκαν αποκλειστικά στον εμφύλιο πόλεμο. Παρότι μέρος των κεφαλαίων πράγματι διοχετεύθηκε στις εσωτερικές διαμάχες, τα αρχειακά δεδομένα του ιστορικού Σίμου Μποζίκη αποδεικνύουν ότι η μερίδα του λέοντος κάλυψε τις ανάγκες του ελληνικού στόλου. Συγκεκριμένα, οι ναυτικές δαπάνες της περιόδου 1824-1825 ανήλθαν σε σχεδόν 13 εκατομμύρια γρόσια, ποσό που αντιστοιχούσε στο 52% των μετρητών των δανείων που έφτασαν στην Ελλάδα, εξασφαλίζοντας τη συνεχή παρουσία των ελληνικών πλοίων στις θάλασσες.

Όταν στα τέλη του 1825 τα υπόλοιπα του δανείου εξαντλήθηκαν, η ελληνική κυβέρνηση δεν έμεινε αδρανής. Αντιθέτως, κατέφυγε σε έκτακτους εράνους, εκποιήσεις και εισφορές εύπορων πολιτών. Μέσα από αυτές τις ενέργειες συγκεντρώθηκαν 126.250 γρόσια για την ενίσχυση του στόλου που επιχειρούσε να σπάσει τον ναυτικό αποκλεισμό, ενώ τον Ιανουάριο του 1826 πραγματοποιήθηκε ακόμη ένας ανεφοδιασμός των πολιορκημένων.

Τα ιστορικά τεκμήρια δεν απαλλάσσουν την τότε ηγεσία από τις σοβαρές ευθύνες κακοδιαχείρισης και έλλειψης συντονισμού. Αποκλείουν, όμως, κατηγορηματικά το σενάριο μιας προσχεδιασμένης συνωμοσίας. Η πτώση του Μεσολογγίου υπήρξε το αποκορύφωμα μιας δραματικής στιγμής, κατά την οποία ο επαναστατικός μηχανισμός έφτασε στα ακραία όρια των στρατιωτικών, οικονομικών και πολιτικών του δυνατοτήτων.