Η γοητεία των λέξεων: Πώς η ακρίβεια και η κομψότητα εμπλουτίζουν τον σύγχρονο λόγο

Η γλώσσα αποτελεί ένα διαρκώς μεταβαλλόμενο πεδίο επικοινωνίας, όπου η ουσία συχνά ξεπερνά τη στενή διελκυστίνδα ανάμεσα στο «σωστό» και το «λάθος». Ενώ οι παραδρομές στον γραπτό και προφορικό λόγο δεν εκλείπουν, η προσέγγιση του δημόσιου διαλόγου μέσα από το πρίσμα ενός αυστηρού «γλωσσικού εισαγγελέα» αποδεικνύεται μάλλον στείρα. Το πραγματικό στοίχημα για την έκφραση δεν έγκειται στην καταδίωξη των ατοπημάτων, αλλά στην αναζήτηση λέξεων και σχημάτων που διακρίνονται για τη λειτουργικότητα, την αισθητική και τη νοηματική τους ευθυβολία.

Πέρα από την αστυνόμευση: Η αναζήτηση της εκφραστικής σαφήνειας

Όπως εύστοχα παρατηρείται συχνά στον προβληματισμό γύρω από τη σύγχρονη χρήση των ελληνικών, ο ρόλος του άτεγκτου διορθωτή με το «κόκκινο μολύβι» είναι μάλλον άχαρος. Η εμμονή στον εντοπισμό σφαλμάτων στερεί από τη γλωσσική ανάλυση τη δυναμική της. Αντίθετα, η προσοχή αξίζει να στραφεί στην αντικατάσταση εκφράσεων που χρησιμοποιούνται μηχανικά και αβασάνιστα, υποβαθμίζοντας την ποιότητα της καθημερινής μας σύνταξης.

Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η υπερχρήση του επιθέτου «συγκεκριμένος». Πολύ συχνά συναντά κανείς φράσεις όπως «το συγκεκριμένο ζήτημα» ή «ο συγκεκριμένος άνθρωπος», χωρίς να υπάρχει διάθεση αντιδιαστολής προς κάτι αφηρημένο. Σε αυτές τις περιπτώσεις, η επιλογή απλούστερων δεικτικών αντωνυμιών ή της δόκιμης έκφρασης «εν λόγω» προσφέρει σαφώς μεγαλύτερη οικονομία και ρητορική κομψότητα, απαλλάσσοντας το κείμενο από περιττά βαρίδια.

Αποφεύγοντας τον πλεονασμό και τις παραπλανητικές συνήθειες

Εξίσου διαδεδομένο είναι το φαινόμενο των λεκτικών πλεονασμών που τείνουν να θεσμοθετηθούν. Η φράση «τα συναρμόδια υπουργεία», για παράδειγμα, συνιστά κατά βάση μια περιττή επανάληψη. Η έννοια της κοινής ευθύνης εμπεριέχεται ήδη στον πληθυντικό αριθμό της διατύπωσης «τα αρμόδια υπουργεία», καθιστώντας το πρόθεμα «συν-» απολύτως πλεονάζον.

Στο ίδιο πλαίσιο εντάσσεται και η συχνή σύγχυση ανάμεσα στο «τελευταίο» και το «πιο πρόσφατο». Όταν γίνεται λόγος για το «τελευταίο βιβλίο» ενός εν ζωή συγγραφέα ή το «τελευταίο ταξίδι» ενός προσώπου, η διατύπωση αποκτά ακούσια έναν οριστικό, σχεδόν μακάβριο τόνο. Η προτίμηση του όρου «πρόσφατο» αποδίδει με ασύγκριτα μεγαλύτερη ακρίβεια τη χρονική εγγύτητα, χωρίς να προδικάζει το τέλος μιας διαδρομής ή ενός έργου.

Η λειτουργική αξία των λόγιων εκφράσεων

Στη σύγχρονη ελληνική κοινή παρατηρείται ενίοτε ένας αδικαιολόγητος φόβος απέναντι σε εκφράσεις λόγιας προέλευσης, υπό την υπόνοια του καθαρευουσιανισμού. Ωστόσο, η χρήση σχημάτων όπως το «εν πολλοίς» αντί του μακρόσυρτου «σε μεγάλο βαθμό», ή το ευλύγιστο «ενίοτε» αντί των διατυπώσεων «μερικές φορές» και «κάποιες φορές», αποδεικνύει ότι η παράδοση της γλώσσας παρέχει έτοιμα, καλαίσθητα εργαλεία.

Εκφράσεις όπως το «εν ολίγοις» ή το «εν πάση περιπτώσει» δεν συνιστούν απομεινάρια μιας παρωχημένης εποχής, αλλά ζωντανά στοιχεία του λόγου με ιδιαίτερη ευφωνία. Η αξιοποίησή τους δεν υποδηλώνει επιτήδευση, αλλά εκφραστικό πλούτο, γεφυρώνοντας την ιστορική συνέχεια της γλώσσας με τις ανάγκες της σύγχρονης επικοινωνίας.