Μουσείο Ελληνικής Αρχιτεκτονικής: Πώς η μεγάλη έκθεση στο Καπνεργοστάσιο ανοίγει τον δρόμο

Μπορεί η αρχιτεκτονική να μετατραπεί σε ζωντανό μουσειακό έκθεμα χωρίς να χάσει τη βιωματική της διάσταση; Την απάντηση σε αυτό το διαχρονικό ερώτημα επιχειρεί να δώσει η πολυσυζητημένη έκθεση «Αρχιτεκτονική στην Ελλάδα | Architecture in Greece – Η μυστηριακή γλώσσα του σχήματος», η οποία φιλοξενείται στο εμβληματικό κτίριο του πρώην Δημόσιου Καπνεργοστασίου στη Λένορμαν. Υπό την αιγίδα της Βουλής των Ελλήνων και άλλων θεσμικών φορέων, η έκθεση συγκεντρώνει ένα σπάνιο σε εύρος και ποιότητα αρχείο, λειτουργώντας στην πράξη ως ένα ιδανικό πρόπλασμα για τη θεμελίωση ενός πολυαναμενόμενου Μουσείου Ελληνικής Αρχιτεκτονικής.

Η παρακαταθήκη του Δημήτρη Πικιώνη και η κατάργηση των στερεοτύπων

Το νήμα της αφήγησης ξεκινά ουσιαστικά το 1946, όταν ο σπουδαίος αρχιτέκτονας και στοχαστής Δημήτρης Πικιώνης συνέγραψε το εμβληματικό κείμενο «Το πρόβλημα της μορφής», ταξιδεύοντας προς τα recién απελευθερωμένα Δωδεκάνησα. Για τον Πικιώνη, η μορφή δεν αποτελούσε απλώς ένα επιφανειακό διακοσμητικό τέχνασμα, αλλά την εσωτερική έκφραση της ταυτότητας ενός λαού και ενός τόπου. Η προσέγγισή του, βαθιά και σχεδόν σουρεαλιστική, έφερε στο ίδιο επίπεδο διαφορετικές περιόδους, κλίμακες και εκφράσεις της τέχνης, αναζητώντας μια αυτόχθονη «μυστηριακή γλώσσα».

Αυτή ακριβώς τη μέθοδο υιοθετούν οι τέσσερις επιμελητές –όλοι καθηγητές σε ελληνικά δημόσια πανεπιστήμια– στην έκθεση του Καπνεργοστασίου. Μέσα από 2.500 επεξηγηματικές λεζάντες, αρχιτεκτονικά σχέδια, μακέτες, προπλάσματα και εικαστικά έργα, καταργούνται οι αυστηροί διαχωρισμοί μεταξύ «υψηλής» και «ανώνυμης», «αρχαίας» και «σύγχρονης», «αστικής» ή «παραδοσιακής» αρχιτεκτονικής. Ο επιβλητικός χώρος, σχεδιασμένος με πανύψηλες μαύρες κουρτίνες και γεωμετρική λιτότητα, τιμά παράλληλα την ιδιαιτερότητα της ελληνικής τυπογραφίας και επιτρέπει στον θεατή να συνθέσει τα δικά του συμπεράσματα, μακριά από διδακτισμούς.

Η ανάγκη για έναν μόνιμο θεσμό εθνικής κλίμακας

Το εκθεσιακό υλικό που συγκεντρώθηκε ξεπερνά τα όρια ενός εφήμερου γεγονότος. Όπως υπογράμμισαν οι επιμελητές αλλά και η ηγεσία της Βουλής κατά τα εγκαίνια, η διοργάνωση αποδεικνύει την επιτακτική ανάγκη για τη δημιουργία ενός μόνιμου Μουσείου Ελληνικής Αρχιτεκτονικής. Στη διεθνή πρακτική, τέτοια ιδρύματα λειτουργούν ως ενεργές ερευνητικές κυψέλες και κέντρα τεκμηρίωσης, έξω από τις δυσκαμψίες της πανεπιστημιακής γραφειοκρατίας.

Στην ελληνική πραγματικότητα, ένα τέτοιο μουσείο καλείται να επιτελέσει έναν διπλό ρόλο: αφενός να γεφυρώσει το χάσμα ανάμεσα στην αρχιτεκτονική πράξη και στην κοινωνία, και αφετέρου να εξισορροπήσει τη βαριά σκιά της κλασικής αρχαιότητας με τη νεότερη και σύγχρονη πολιτισμική δημιουργία. Η έκθεση στο Καπνεργοστάσιο, η οποία παραμένει ανοιχτή για το κοινό έως τις 17 Ιανουαρίου ενώ αναμένεται και ο αναλυτικός της κατάλογος εντός Δεκεμβρίου, αποτελεί την πιο πειστική απόδειξη ότι η μαγιά για έναν τέτοιο θεσμό υπάρχει και είναι ώριμη όσο ποτέ.