Επιστήμη και υπερφυσικό: Γιατί συνεχίζουμε να πιστεύουμε στη μαγεία και τα φαντάσματα

Σε μια εποχή πρωτοφανούς τεχνολογικής εξέλιξης και επιστημονικών επιτευγμάτων, θα περίμενε κανείς ότι οι δεισιδαιμονίες, τα φαντάσματα και τα ξόρκια θα είχαν περάσει οριστικά στο χρονοντούλαπο της ιστορίας. Ωστόσο, η σύγχρονη κοινωνιολογική πραγματικότητα αποδεικνύεται πολύ πιο σύνθετη. Μια νέα επιστημονική μελέτη αποκαλύπτει ότι η απομάκρυνση από τα παραδοσιακά θρησκευτικά δόγματα και η εμπιστοσύνη στην επιστήμη δεν εξαλείφουν την πίστη στο υπερφυσικό, αλλά, παραδόξως, της προσφέρουν νέο πεδίο έκφρασης.

Η έρευνα για τον «κοσμικό ορθολογισμό»

Δημοσιευμένη στο διεθνές επιστημονικό περιοδικό Social Forces, η μελέτη με τίτλο «The Magic of Secularization» εξέτασε τα δεδομένα 1.812 ενηλίκων στις Ηνωμένες Πολιτείες, τα οποία συλλέχθηκαν μέσω της έρευνας Baylor Religion Survey και της Gallup. Οι κοινωνιολόγοι Πολ Φρόουζ, Αϊζάια Κινγκ και Ρουίκιαν Λι εστίασαν στην έννοια του λεγόμενου «κοσμικού ορθολογισμού».

Πρόκειται για ένα μοντέλο σκέψης στο οποίο το άτομο εμπιστεύεται την επιστημονική μέθοδο για την κατανόηση του φυσικού κόσμου και τοποθετεί τη λογική πάνω από όλα κατά τη λήψη αποφάσεων. Παράλληλα, επιλέγει να προσεγγίζει τα υπαρξιακά και πνευματικά ζητήματα αυτόνομα, μακριά από τα αυστηρά εκκλησιαστικά καλούπια. Αυτή η στάση δεν συνεπάγεται κατ’ ανάγκη αθεΐα, καθώς πολλοί διατηρούν την πίστη τους σε μια ανώτερη δύναμη, αλλά αρνούνται τους θεσμικούς περιορισμούς των οργανωμένων θρησκειών.

Το παράδοξο της πίστης: Επιστήμη, Θεός και… ανεξήγητο

Η σύγκριση των δεδομένων οδήγησε σε αξιοσημείωτα συμπεράσματα. Όπως αναμενόταν, όσοι σημείωσαν υψηλό σκορ στον ορθολογισμό απέρριπταν κατηγορηματικά τα παραδοσιακά θρησκευτικά θαύματα. Την ίδια στιγμή, ωστόσο, πολλοί από αυτούς εμφανίστηκαν ιδιαίτερα δεκτικοί απέναντι σε παραφυσικά φαινόμενα, όπως τα φαντάσματα, η επικοινωνία με νεκρούς, οι κατάρες και η πρόβλεψη του μέλλοντος.

Το φαινόμενο ήταν ιδιαίτερα έντονο σε άτομα που πίστευαν στον Θεό αλλά σκέφτονταν με όρους κοσμικού ορθολογισμού. Στη συγκεκριμένη κατηγορία, το 40% έτεινε να πιστεύει στη μαγεία, ποσοστό υπερδιπλάσιο σε σχέση με τους παραδοσιακούς πιστούς, όπου το αντίστοιχο ποσοστό περιοριζόταν στο 19%. Όπως εξηγούν οι ερευνητές, η οργανωμένη θρησκεία καταδικάζει ρητά τον αποκρυφισμό και τη μαγεία. Όταν ο σύγχρονος πιστός απελευθερώνεται από αυτό το πλαίσιο, δημιουργεί ένα εξατομικευμένο σύστημα αξιών: επιλέγει την επιστήμη για την καθημερινότητά του, τον Θεό για την πνευματικότητά του και το υπερφυσικό για να εξηγήσει το μυστήριο της ύπαρξης.

Μια παγκόσμια τάση που αντέχει στον χρόνο

Η τάση αυτή δεν περιορίζεται στην αμερικανική κοινωνία. Στοιχεία από παλαιότερη παγκόσμια έρευνα του Pew Research Center σε 35 χώρες επιβεβαιώνουν ότι οι πεποιθήσεις γύρω από τη μαγεία παραμένουν ζωντανές σε ολόκληρο τον πλανήτη. Παρότι η ένταση του φαινομένου διαφέρει ανάλογα με την κουλτούρα –με χώρες όπως η Γκάνα να καταγράφουν ποσοστά πίστης έως και 87%–, ακόμη και σε τεχνολογικά ανεπτυγμένα κράτη, όπως η Σουηδία και η Ιαπωνία, περίπου ένας στους πέντε πολίτες αποδέχεται την ύπαρξη υπερφυσικών δυνάμεων.

Τα ευρήματα αποδεικνύουν ότι η άνοδος της επιστημονικής γνώσης δεν εξοστρακίζει απαραίτητα το μεταφυσικό. Αντίθετα, η ανάγκη του ανθρώπου να δώσει απαντήσεις στα ανεξήγητα κενά της ζωής βρίσκει συχνά καταφύγιο σε μια παράδοξη, αλλά αρμονική για τον ίδιο, συνύπαρξη της λογικής με τη μαγεία.