Τεχνητή Νοημοσύνη και ανήλικοι: Πότε ένα chatbot παύει να είναι απλό εργαλείο και γίνεται «σύντροφος»

Σε μια εποχή όπου η Τεχνητή Νοημοσύνη ενσωματώνεται ραγδαία στην καθημερινότητα, τα συνομιλιακά συστήματα (chatbots) έχουν πάψει να λειτουργούν αποκλειστικά ως μηχανές αναζήτησης πληροφοριών. Με δυνατότητες όπως η διατήρηση ιστορικού συνομιλιών, ο προσωποποιημένος διάλογος και η συνεχής διαθεσιμότητα, τα συστήματα αυτά μετατρέπονται σταδιακά σε σταθερή κοινωνική παρουσία για τους ανηλίκους, δημιουργώντας νέα βιοηθικά διλήμματα. Το ζήτημα αυτό αναλύει ο Θεόδωρος Ζάρκος, MSc, Σύμβουλος Ιατρικής Δεοντολογίας και Βιοηθικής, θέτοντας καίρια ερωτήματα γύρω από τη σχεσιακή τεχνητή νοημοσύνη (AI companions).

Από το εργαλείο αναζήτησης στον «ψηφιακό σύντροφο»

Η λεγόμενη σχεσιακή AI περιλαμβάνει εφαρμογές που αποκτούν για τον χρήστη συναισθηματική ή κοινωνική σημασία. Σύμφωνα με πρόσφατη μελέτη του κ. Ζάρκου, η οποία χαρτογράφησε 36 επιστημονικές πηγές και 20 νομικά κείμενα, το κρίσιμο ερώτημα δεν είναι αν η τεχνολογία αυτή είναι εκ προοιμίου καλή ή κακή, αλλά πώς συγκεκριμένα σχεδιαστικά χαρακτηριστικά μπορούν να οδηγήσουν σε υπερβολική εξάρτηση, δυσκολία αποδέσμευσης ή ανεξέλεγκτη αποκάλυψη προσωπικών δεδομένων.

Τα διαθέσιμα δεδομένα δείχνουν ότι πολλοί έφηβοι καταφεύγουν ήδη σε chatbots για να διαχειριστούν συναισθήματα όπως το στρες, η λύπη ή ο θυμός, αναζητώντας συμβουλές ψυχικής υγείας. Παράλληλα, μελέτες προσομοίωσης υποδεικνύουν ότι ορισμένα μοντέλα ενδέχεται να προσφέρουν ακατάλληλες απαντήσεις σε ευάλωτα σενάρια. Ωστόσο, ο ερευνητής επισημαίνει ότι η υπάρχουσα βιβλιογραφία δεν αποδεικνύει αιτιώδη βλάβη αποκλειστικά λόγω της σχεσιακής αλληλεπίδρασης, ενώ τονίζει πως οι αναπτυξιακές ανάγκες ενός 9χρονου παιδιού διαφέρουν ριζικά από εκείνες ενός 17χρονου εφήβου.

Η θεμελιώδης ασυμμετρία και ο ρόλος της ψηφιακής μνήμης

Το βασικό βιοηθικό ζήτημα εστιάζει στην ασυμμετρία της σχέσης μεταξύ ανηλίκου και μηχανής. Ενώ ο ανήλικος βιώνει την επικοινωνία ως αμοιβαία και προσωπική, το σύστημα λειτουργεί βάσει αλγορίθμων που ελέγχονται πλήρως από τον πάροχο της πλατφόρμας. Χαρακτηριστικά όπως ο τόνος της απάντησης, οι ειδοποιήσεις παρακίνησης και η μνήμη προηγούμενων συζητήσεων δημιουργούν την ψευδαίσθηση ότι η τεχνολογία «γνωρίζει» τον χρήστη, ενισχύοντας την εμπιστοσύνη και δυσκολεύοντας την αποσύνδεση.

Το ευρωπαϊκό ρυθμιστικό πλαίσιο και η πρόταση EU KIDS Act

Η ανάγκη προστασίας των ανηλίκων αντικατοπτρίζεται και στις ευρωπαϊκές νομοθετικές πρωτοβουλίες. Στην πρόταση κανονισμού EU KIDS Act (COM(2026) 681 final) της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, το άρθρο 14 εισάγει συγκεκριμένες δικλίδες ασφαλείας για τα AI companions και τα chatbots. Μεταξύ των προβλέψεων περιλαμβάνονται αυστηρότερες προεπιλογές ασφαλείας, περιορισμοί στην επαναχρησιμοποίηση παλαιότερων συνομιλιών, μέτρα αποτροπής συναισθηματικής εξάρτησης και υποχρεωτική αξιολόγηση κινδύνου πριν και μετά τη διάθεση των συστημάτων στην αγορά.

Όπως καταλήγει η μελέτη, η βιοηθική προσέγγιση επιβάλλει τον υπεύθυνο σχεδιασμό των συστημάτων AI, διασφαλίζοντας ότι η τεχνολογία θα παραμείνει ένα υποστηρικτικό εργαλείο χωρίς να υπονομεύει την ψυχοκοινωνική ανάπτυξη και την αυτονομία των παιδιών.