«Η Φόνισσα» ξαναδιαβάζεται: Η νέα σκηνική ανάγνωση του αριστουργήματος του Παπαδιαμάντη

«Το κακό στη “Φόνισσα” δεν ξεκινά με αίμα. Ξεκινά με ένα κλάμα». Με αυτή τη βαθιά υπαρξιακή διαπίστωση, η εμβληματική νουβέλα του Αλέξανδρου Παπαδιαμάντη επιστρέφει στο επίκεντρο του σύγχρονου πολιτιστικού γίγνεσθαι μέσα από μια ριζοσπαστική καλλιτεχνική ματιά. Το σκοτεινό βάραθρο της Χαδούλας Φραγκογιαννού, η οποία «εννόησε ότι το βρέφος ήτο περιττόν εις τον κόσμον», ζωντανεύει εκ νέου σε μια πρωτότυπη σύμπραξη της Εθνικής Λυρικής Σκηνής με το Εθνικό Θέατρο, αποδεικνύοντας τη διαχρονική αντοχή του κλασικού κειμένου.

Από τη μεγάλη όπερα στο λιτό μελόδραμα

Η αφετηρία της νέας αυτής προσέγγισης εντοπίζεται στην επιτυχημένη όπερα που συνέθεσε ο Γιώργος Κουμεντάκης το 2014. Σήμερα, το έργο μετουσιώνεται υπό την καθοδήγηση του αρχιμουσικού Μάρκελλου Χρυσικόπουλου σε ένα ιδιότυπο μελόδραμα, όπου το λογοτεχνικό μέγεθος του Σκιαθίτη πεζογράφου συναντά τον πυρήνα της σύγχρονης μουσικής δημιουργίας. Σε αντίθεση με την πολυφωνία της αρχικής οπερατικής φόρμας, η νέα παράσταση επιλέγει τη δραματουργική πύκνωση: επί σκηνής κυριαρχεί ένα μόνο πρόσωπο, η ηθοποιός Καρυοφυλλιά Καραμπέτη, η οποία στέκεται ισότιμα πλάι στο μουσικό σύνολο, προσφέροντας φωνή, σώμα και σιωπή στον παπαδιαμαντικό λόγο.

Ο Μάρκελλος Χρυσικόπουλος επέλεξε να διατηρήσει ατόφια τη γλώσσα και τη δομή του συγγραφέα, αναδιατάσσοντας ταυτόχρονα το μουσικό υλικό του Κουμεντάκη. Όπως εξηγεί ο μαέστρος, στόχος δεν ήταν μια παράλληλη συνύπαρξη κειμένου και μελωδίας, αλλά η οργανική τους ένωση. Με τη σειρά του, ο συνθέτης και καλλιτεχνικός διευθυντής της Εθνικής Λυρικής Σκηνής παραχώρησε πλήρη δημιουργική ελευθερία στον Χρυσικόπουλο, υπογραμμίζοντας ότι η μουσική αποκτά ουσιαστικό νόημα όταν δοκιμάζεται στον χρόνο και εξελίσσεται μακριά από τον αρχικό της δημιουργό.

Ο εγκλεισμός ως αφορμή για επανερμηνεία της παράδοσης

Το έναυσμα για τη νέα ανάγνωση της «Φόνισσας» δόθηκε κατά την περίοδο των περιοριστικών μέτρων της πανδημίας. Η εμπειρία του εγκλεισμού λειτούργησε ως καταλύτης για τους συντελεστές, φέρνοντας στην επιφάνεια τις αναλογίες ανάμεσα στη σύγχρονη απομόνωση και την κλειστή, ασφυκτική κοινωνία της Σκιάθου του 19ου αιώνα. Μέσα από αυτή την εννοιολογική μεταφορά, η πράξη και τα ηθικά διλήμματα της Φραγκογιαννού απέκτησαν άμεση επικαιρότητα, υπερβαίνοντας τα όρια της εποχής τους.

Το έργο, το οποίο έχει ήδη παρουσιαστεί στη γενέτειρα του συγγραφέα, τη Σκιάθο, αλλά και στη Θεσσαλονίκη, επιβεβαιώνει τη δύναμη της ελληνικής μουσικής ταυτότητας όταν αυτή αποδίδεται μακριά από φολκλορικές ευκολίες. Η σύμπραξη του λόγου με τις αφαιρετικές μουσικές γραμμές αναδεικνύει τον βαθύ πόνο, αλλά και τη σπαρακτική ανθρωπιά που διαπνέει το έργο του Παπαδιαμάντη, παραδίδοντας στο κοινό μια ανανεωμένη, συγκλονιστική εμπειρία.