Όταν το ρεμπέτικο αφηγείται την Ιστορία: Τα τραγούδια της Κατοχής και της Αντίστασης ξαναζούν στη σκηνή

Την Κυριακή 27 Οκτωβρίου 1940, λίγες μόλις ώρες προτού ηχήσουν οι σειρήνες του πολέμου και κηρυχθεί ο Ελληνοϊταλικός Πόλεμος, ο Βασίλης Τσιτσάνης βρισκόταν στο στούντιο ηχογραφώντας με τον Στελλάκη Περπινιάδη το εμβληματικό «Ό,τι κι αν πω δεν σε ξεχνώ». Την επομένη, ο μεγάλος συνθέτης αναχωρούσε για το μέτωπο. Αυτή η ιστορική σύμπτωση υπενθυμίζει ότι η λαϊκή μούσα δεν υπήρξε ποτέ αποκομμένη από τη μοίρα του τόπου. Αντιθέτως, το ρεμπέτικο τραγούδι λειτούργησε ως ζωντανός χρονογράφος μιας από τις πιο σκοτεινές περιόδους της σύγχρονης ελληνικής ιστορίας.

Η σάτιρα του μετώπου και οι τελευταίες ηχογραφήσεις της Columbia

Κατά τους πρώτους μήνες των πολεμικών συγκρούσεων και μέχρι την άνοιξη του 1941, όταν επιτάχθηκε το εργοστάσιο της Columbia από τις κατοχικές δυνάμεις, η ελληνική δισκογραφία πρόλαβε να αποτυπώσει το πνεύμα του αγώνα. Η λαϊκή σάτιρα επιστρατεύτηκε για να εμψυχώσει τους στρατιώτες και τον άμαχο πληθυσμό, με κορυφαία δείγματα το «Κορόιδο Μουσολίνι» του Νίκου Γούναρη και το «Άκου Ντούτσε μου τα νέα» του Παναγιώτη Τούντα. Το τελευταίο βασίστηκε στη μελωδία της παλαιότερης επιτυχίας «Η Βαρβάρα», ενός τραγουδιού που είχε υποστεί λογοκρισία επί καθεστώτος Μεταξά.

Όπως επισημαίνει ο καθηγητής Νεοελληνικής Ιστορίας, δρ Χρήστος Καρδαράς, στο βιβλίο του «Ιστορία & Ρεμπέτικο», τα δημιουργήματα αυτά συνιστούν αδιάψευστα ιστορικά τεκμήρια. Μέσα από τους στίχους των λαϊκών δημιουργών καταγράφηκαν ανάγλυφα ο λιμός, ο ραγδαίος πληθωρισμός, η μαύρη αγορά, οι βομβαρδισμοί του Πειραιά, αλλά και η δράση των δωσιλόγων.

Από τους «σαλταδόρους» στον ήρωα Στέλιο Καρδάρα

Η τραγωδία της πείνας, που αποδεκάτισε τα αστικά κέντρα, αποτυπώθηκε με ωμό ρεαλισμό σε τραγούδια όπως «Του Κυριάκου το γαϊδούρι» (1946). Ταυτόχρονα, όμως, το ρεμπέτικο κατέγραψε και τη νεανική ανυπακοή απέναντι στους κατακτητές. Ο «Σαλταδόρος» (1942) του Μιχάλη Γενίτσαρη εξύμνησε τα παράτολμα παιδιά που πηδούσαν στα γερμανικά καμιόνια για να αρπάξουν τρόφιμα και καύσιμα με κίνδυνο της ζωής τους.

Ιδιαίτερη θέση στην ιστορική μνήμη κατέχει το τραγούδι για τον Στέλιο Καρδάρα, τον νεαρό ηθοποιό και μέλος της Εθνικής Αντίστασης, ο οποίος διοχέτευε οπλισμό στον ΕΛΑΣ Αθηνών και εκτελέστηκε στη Δραπετσώνα τον Αύγουστο του 1944 από τα Τάγματα Ασφαλείας. Το τραγούδι διασώθηκε και ηχογραφήθηκε μεταγενέστερα από τον Γιώργο Νταλάρα στον ιστορικό δίσκο «Τα ρεμπέτικα της Κατοχής» (1980), αποδεικνύοντας τη διαχρονική δύναμη του είδους.

Μια ιστορική συναυλία στο Ολύμπια Δημοτικό Μουσικό Θέατρο

Αυτές τις πολύτιμες μουσικές παρακαταθήκες φέρνει ξανά στο προσκήνιο η συναυλία «Τα ρεμπέτικα της Κατοχής και της Αντίστασης», που παρουσιάζει το Εργαστήρι Ελληνικής Μουσικής Δήμου Αθηναίων στο Ολύμπια, Δημοτικό Μουσικό Θέατρο «Μαρία Κάλλας». Με ερμηνευτές τον Μπάμπη Τσέρτο και τη Φωτεινή Βελεσιώτου, και υπό τη μουσική διεύθυνση του Άγγελου Ηλία, το κοινό θα περιηγηθεί σε ένα μοναδικό ρεπερτόριο μνήμης.

Το αφιέρωμα κορυφώνεται συμβολικά με τη «Συννεφιασμένη Κυριακή», το αριστούργημα που ο Βασίλης Τσιτσάνης άρχισε να συνθέτει στην κατεχόμενη Θεσσαλονίκη, συμπυκνώνοντας για πάντα το συλλογικό βίωμα της εθνικής δοκιμασίας μέσα σε λίγες μουσικές φράσεις.