«Έναστρη Νύχτα»: Πώς η αστρονομία έλυσε το μυστήριο πίσω από τον πίνακα του Βαν Γκογκ

Η «Έναστρη Νύχτα», ένα από τα πλέον αναγνωρίσιμα αριστουργήματα στην ιστορία της δυτικής τέχνης, συνεχίζει να συναρπάζει κοινό και επιστήμονες περισσότερο από έναν αιώνα μετά τη δημιουργία της. Εδώ και δεκαετίες, ιστορικοί τέχνης και αστροφυσικοί προσπαθούσαν να απαντήσουν σε ένα θεμελιώδες ερώτημα: αποτύπωσε ο Βίνσεντ βαν Γκογκ έναν πραγματικό νυχτερινό ουρανό ή το στροβιλιζόμενο στερέωμα ήταν αποκλειστικό γέννημα της βασανισμένης του φαντασίας; Μια νέα επιστημονική μελέτη φαίνεται πως δίνει πλέον οριστική απάντηση, προσδιορίζοντας με απόλυτη χρονική ακρίβεια τη στιγμή της έμπνευσης: το ξημέρωμα της 22ας Ιουλίου 1889, γύρω στις 04:00 το πρωί.

Το κρίσιμο λάθος με τους αστερισμούς και το σμήνος των Υάδων

Μέχρι σήμερα, οι ερευνητές βασίζονταν στις επιστολές που έστελνε ο Ολλανδός ζωγράφος από το άσυλο του Σεν Ρεμί στη νότια Γαλλία, καθώς και σε προγενέστερες αστρονομικές αναλύσεις, οι οποίες τοποθετούσαν τη σκηνή στα μέσα Ιουνίου του 1889. Ωστόσο, τα δεδομένα εκείνα παρουσίαζαν σημαντικές ανακολουθίες. Την περίοδο του Ιουνίου, η Σελήνη ήταν πολύ πιο φωτεινή και γεμάτη σε σύγκριση με τον λεπτό μηνίσκο του πίνακα, ενώ ο πλανήτης Αφροδίτη και ο αστερισμός του Κριού δεν συνέπιπταν ορατά στο λυκαυγές.

Η ανατροπή ήρθε από κοινή έρευνα της νοτιοκορεατικής διαστημικής εταιρείας SLLAB και της Σχολής Διαστημικής Έρευνας του Πανεπιστημίου Κιονγκ Χι. Ο επικεφαλής ερευνητής, Ελάιτζα Τζονγκ-χιουν Κιμ, διαπίστωσε ότι οι προηγούμενες μελέτες είχαν υποπέσει σε ένα βασικό σφάλμα ταυτοποίησης: η φωτεινή συστάδα άστρων δίπλα στο κυπαρίσσι δεν αντιστοιχούσε στον αστερισμό του Κριού, αλλά στο αστρικό σμήνος των Υάδων, στον αστερισμό του Ταύρου.

Η απόλυτη σύγκλιση επιστήμης, αρχείων και παρατήρησης

Εισάγοντας τις συντεταγμένες των Υάδων σε σύγχρονα υπολογιστικά μοντέλα προσομοίωσης ουράνιων σωμάτων, οι επιστήμονες διαπίστωσαν ότι η μόνη ημερομηνία που ταυτίζεται επακριβώς με τον καμβά είναι η 22α Ιουλίου 1889. Τις πρώτες πρωινές ώρες εκείνης της ημέρας, η Σελήνη ως λεπτός μηνίσκος, η λαμπερή Αφροδίτη και το σμήνος των Υάδων σχημάτιζαν στον ανατολικό ορίζοντα την ίδια ακριβώς γεωμετρική διάταξη που αποτύπωσε ο καλλιτέχνης.

Η επιστημονική ομάδα ταξίδεψε στο Σεν Ρεμί, επιβεβαιώνοντας επιτόπου ότι το παράθυρο του κελιού του Βαν Γκογκ προσέφερε καθαρό οπτικό πεδίο προς το συγκεκριμένο τμήμα του ορίζοντα. Παράλληλα, ιστορικά μετεωρολογικά αρχεία επιβεβαίωσαν τον ανέφελο ουρανό εκείνης της νύχτας, ενώ επιστολές του ίδιου του ζωγράφου από τις τέλη Ιουλίου περιγράφουν τον εκκωφαντικό ήχο των τζιτζικιών, φαινόμενο άρρηκτα συνδεδεμένο με τον καύσωνα των προχωρημένων καλοκαιρινών εβδομάδων.

Το πόρισμα αυτό αποδεικνύει ότι, παρά τον έντονο εξπρεσιονισμό και τη συναισθηματική φόρτιση των πινελιών του, ο Βαν Γκογκ δεν ζωγράφιζε αφηρημένα. Αντίθετα, λειτουργούσε ως εξαιρετικά προσεκτικός παρατηρητής της φύσης, καταγράφοντας με εκπληκτική αστρονομική συνέπεια τα μυστήρια του νυχτερινού ουρανού.