Τα social media παράγουν πολίτες ή κοινό;

Της Ζωής Θεοδοσιάδου

Πολιτική Επιστήμονας – Ιδρυτικό Μέλος Synergia

Ζούμε στην εποχή όπου η πληροφορία ταξιδεύει πιο γρήγορα από ποτέ. Μέσα σε λίγα δευτερόλεπτα, μια είδηση μπορεί να φτάσει σε εκατομμύρια ανθρώπους, να υιοθετήσει αντιδράσεις, να επηρεάσει πολιτικές συζητήσεις και να διαμορφώσει απόψεις. Τα social media δεν αποτελούν πλέον απλώς ένα μέσο επικοινωνίας· έχουν εξελιχθεί στον βασικό χώρο ενημέρωσης, έκφρασης και δημόσιου διαλόγου.

Μαζί όμως με την ταχύτητα, άλλαξε και ο τρόπος με τον οποίο γίνεται αντιληπτή η ενημέρωση. Ο δημόσιος διάλογος μετατράπηκε σταδιακά σε ατελείωτο scroll. Η ανάλυση περιορίστηκε σε λίγες γραμμές, η πολιτική συζήτηση σε σύντομα βίντεο και η ουσία συχνά θυσιάζεται στον βωμό της εντύπωσης.

Σήμερα, δεν κερδίζει πάντα όποιος έχει το καλύτερο επιχείρημα, αλλά όποιος μπορεί να κρατήσει για λίγα ακόμη δευτερόλεπτα την προσοχή του χρήστη.

Το φαινόμενο αυτό είναι πλέον εμφανές και στην πολιτική ζωή. Τα τελευταία χρόνια, πολιτικοί σε όλο τον κόσμο επιλέγουν να επικοινωνούν μέσα από TikTok βίντεο, Instagram stories και σύντομα reels, προσαρμόζοντας τον λόγο τους στη λογική της πλατφόρμας. Στην Ελλάδα, δεν είναι λίγες οι φορές που μια πολιτική δήλωση συζητήθηκε περισσότερο για το ύφος ή το viral απόσπασμά της παρά για την ουσία της. Συχνά, ένα δεκαπενταδεύτερο βίντεο αποκτά μεγαλύτερη απήχηση από μια ολοκληρωμένη συνέντευξη ή μια αναλυτική πολιτική πρόταση.

Οι ίδιες οι πλατφόρμες λειτουργούν με έναν απλό κανόνα, προωθούν το περιεχόμενο που δημιουργεί περισσότερη αλληλεπίδραση. Και συνήθως αυτό δεν είναι το πιο ψύχραιμο ή τεκμηριωμένο περιεχόμενο, αλλά εκείνο που προκαλεί έντονο συναίσθημα, θυμό, φόβο, αγανάκτηση ή υπερβολικό ενθουσιασμό. Ο αλγόριθμος δεν αξιολογεί την ποιότητα της άποψης· αξιολογεί την πιθανότητα αντίδρασης.

Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελούν οι περιπτώσεις fake news ή παραπλανητικών ειδήσεων που αναπαράγονται με τεράστια ταχύτητα πριν ακόμη διασταυρωθούν. Από θεωρίες συνωμοσίας μέχρι αποσπασματικά βίντεο χωρίς πλαίσιο, η πληροφορία συχνά ταξιδεύει πιο γρήγορα από την αλήθεια. Και όσο περισσότερο σοκάρει ή εξοργίζει ένα περιεχόμενο, τόσο περισσότερο ενισχύεται από τον ίδιο τον μηχανισμό των πλατφορμών.

Μέσα σε αυτό το περιβάλλον, άλλαξε και η πολιτική επικοινωνία. Οι πολιτικοί δεν αρκεί πλέον να έχουν θέσεις και πρόγραμμα· καλούνται να λειτουργούν ως content creators. Η εικόνα, το ύφος, η αμεσότητα και η viral στιγμή συχνά αποκτούν μεγαλύτερη σημασία από την ουσία μιας πολιτικής πρότασης. Το αποτέλεσμα είναι ένας δημόσιος λόγος πιο γρήγορος, πιο συναισθηματικός και πολλές φορές πιο επιφανειακός.

Από την άλλη πλευρά, τα social media έχουν αποδείξει ότι μπορούν να λειτουργήσουν και ως εργαλείο κοινωνικής κινητοποίησης. Διεθνώς, κινήματα όπως το #MeToo ή μεγάλες κοινωνικές καμπάνιες για περιβαλλοντικά και ανθρώπινα δικαιώματα απέκτησαν τεράστια δυναμική μέσα από τις πλατφόρμες. Αντίστοιχα, και στην Ελλάδα, σημαντικά κοινωνικά ζητήματα, όπως τα Τέμπη, κατάφεραν να αναδειχθούν μέσα από τη διαδικτυακή πίεση και τη μαζική συμμετοχή πολιτών.

Το ερώτημα λοιπόν είναι ουσιαστικό: τα social media παράγουν ενεργούς πολίτες ή απλώς ένα κοινό που καταναλώνει περιεχόμενο;

Ο πολίτης συμμετέχει, σκέφτεται, αμφισβητεί και αναζητά πληροφόρηση. Αντίθετα, το κοινό αντιδρά στιγμιαία, παρακολουθεί παθητικά και συχνά περιορίζεται σε εύκολα συμπεράσματα. Όταν η ενημέρωση μετατρέπεται αποκλειστικά σε προϊόν ταχύτητας και εικόνας, τότε η δημοκρατική συζήτηση κινδυνεύει να χάσει το βάθος της.

Τα social media δεν είναι ούτε η αιτία όλων των προβλημάτων ούτε η λύση για όλα. Είναι το νέο δημόσιο πεδίο όπου συγκρούονται ιδέες, συμφέροντα, πληροφορίες και συναισθήματα. Η επίδρασή τους στη δημοκρατία δεν είναι προκαθορισμένη· εξαρτάται από τον τρόπο που τα χρησιμοποιούμε.

Το πραγματικό διακύβευμα δεν είναι αν θα συνεχίσουμε να ζούμε μέσα από τις ψηφιακές πλατφόρμες. Αυτό έχει ήδη συμβεί. Το ερώτημα είναι αν θα παραμείνουμε πολίτες μέσα σε αυτές ή αν θα περιοριστούμε στον ρόλο του θεατή.

Γιατί η δημοκρατία δεν χρειάζεται περισσότερα views, περισσότερα likes ή περισσότερα viral βίντεο. Χρειάζεται πολίτες με κρίση, συμμετοχή και διάθεση να ακούσουν κάτι περισσότερο από αυτό που επιβεβαιώνει όσα ήδη πιστεύουν.

Και ίσως η μεγαλύτερη πρόκληση της ψηφιακής εποχής να μην είναι η παραπληροφόρηση. Ίσως να είναι η συνήθεια να αντιδρούμε πριν προλάβουμε να σκεφτούμε.