Η ενεργειακή κρίση του 2022 λειτουργεί ως οδηγός για την κυβέρνηση, που εξετάζει ξανά τα εργαλεία στήριξης αν η νέα διεθνής αναταραχή επηρεάσει την οικονομία.
Η ενεργειακή κρίση του 2022 λειτουργεί σήμερα ως σημείο αναφοράς για το οικονομικό επιτελείο, καθώς η γεωπολιτική ένταση στη Μέση Ανατολή επαναφέρει το ερώτημα που απασχολεί κυβερνήσεις και αγορές: θα χρειαστεί ξανά μια μεγάλης κλίμακας παρέμβαση για τη στήριξη της οικονομίας;
Τρία χρόνια μετά το ενεργειακό σοκ που ακολούθησε την εισβολή της Ρωσίας στην Ουκρανία, η εμπειρία εκείνης της περιόδου αντιμετωπίζεται πλέον ως ένα είδος «manual» διαχείρισης κρίσεων. Τότε η εκτίναξη των τιμών ενέργειας οδήγησε σε ένα εκτεταμένο πλέγμα μέτρων στήριξης για νοικοκυριά και επιχειρήσεις: επιδοτήσεις λογαριασμών ρεύματος και φυσικού αερίου, επιδότηση καυσίμων μέσω του Fuel Pass, αλλά και επιστροφές χρεώσεων ηλεκτρικής ενέργειας μέσω του Power Pass.
Σήμερα η κυβέρνηση αποφεύγει να μιλήσει ανοιχτά για επιστροφή σε μια πολιτική επιδομάτων. Ωστόσο, στο παρασκήνιο, το μοντέλο του 2022 αποτελεί σαφώς το βασικό πλαίσιο αναφοράς για το πώς θα μπορούσε να οργανωθεί μια πιθανή νέα παρέμβαση, αν η διεθνής κρίση αποκτήσει μεγαλύτερη ένταση και διάρκεια.
Η λογική της σταδιακής παρέμβασης
Ένα βασικό μάθημα από την ενεργειακή κρίση του 2022 είναι ότι τα μέτρα δεν ενεργοποιήθηκαν αμέσως με την πρώτη άνοδο των τιμών. Αντίθετα, η στήριξη της οικονομίας εξελίχθηκε σταδιακά, όσο γινόταν σαφές ότι το ενεργειακό σοκ δεν ήταν προσωρινό αλλά είχε χαρακτηριστικά μακροχρόνιας κρίσης.
Οι πρώτες παρεμβάσεις στις αρχές του 2022 είχαν σχετικά περιορισμένο κόστος. Στη συνέχεια όμως, όσο οι τιμές ενέργειας συνέχιζαν να αυξάνονται, το πακέτο μέτρων διευρυνόταν συνεχώς. Το αποτέλεσμα ήταν μια αλληλουχία δημοσιονομικών παρεμβάσεων που συνολικά ξεπέρασαν τα 10 δισεκατομμύρια ευρώ.
Η εμπειρία αυτή εξηγεί και τη σημερινή στάση της κυβέρνησης. Το οικονομικό επιτελείο επιλέγει να παρακολουθεί πρώτα την εξέλιξη της κρίσης πριν ανοίξει ξανά τη γνωστή «εργαλειοθήκη» των επιδοτήσεων. Η βασική λογική είναι ότι μια βιαστική δημοσιονομική παρέμβαση μπορεί να αποδειχθεί αναποτελεσματική αν η κρίση αποδειχθεί σύντομη.
Από πού θα βρεθούν τα χρήματα
Το μεγάλο ερώτημα που επανέρχεται σε κάθε ενεργειακή κρίση είναι το ίδιο: πού θα βρεθούν οι πόροι για τη χρηματοδότηση των μέτρων. Το 2022 η απάντηση δόθηκε μέσα από έναν συνδυασμό εργαλείων.
Ένα μέρος της χρηματοδότησης προήλθε από τον κρατικό προϋπολογισμό και από δημοσιονομικά ανοίγματα που δημιουργήθηκαν μέσα στο έτος. Παράλληλα αξιοποιήθηκε η υπεραπόδοση των φορολογικών εσόδων, ενώ σημαντική συμβολή είχαν και οι έκτακτες παρεμβάσεις στον ενεργειακό τομέα.
Η φορολόγηση των υπερεσόδων των παραγωγών ηλεκτρικής ενέργειας, καθώς και η επιβολή μηχανισμών ανάκτησης εσόδων από την αγορά ηλεκτρισμού, δημιούργησαν πρόσθετους πόρους που χρηματοδότησαν μέρος των επιδοτήσεων. Στο τέλος της χρονιάς προστέθηκε και η έκτακτη φορολόγηση των διυλιστηρίων.
Το μοντέλο αυτό –όπου ένα μέρος του κόστους καλύπτεται από τον προϋπολογισμό και ένα άλλο από τα υπερέσοδα που δημιουργεί η ίδια η κρίση– παραμένει και σήμερα το βασικό σημείο αναφοράς.
Ο ρόλος της Ευρώπης
Καθοριστικός παράγοντας για την αντιμετώπιση της ενεργειακής κρίσης του 2022 ήταν και η στάση της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή είχε τότε επιτρέψει σημαντική δημοσιονομική ευελιξία μέσω ειδικού πλαισίου κρατικών ενισχύσεων που ενεργοποιήθηκε μετά τον πόλεμο στην Ουκρανία.
Σήμερα το ευρωπαϊκό δημοσιονομικό πλαίσιο είναι πιο αυστηρό. Ωστόσο εξακολουθούν να υπάρχουν πρόνοιες που επιτρέπουν προσωρινή απόκλιση από τους στόχους δαπανών σε περίπτωση σοβαρής οικονομικής κρίσης ή μεγάλης γεωπολιτικής αναταραχής.
Με άλλα λόγια, η «εργαλειοθήκη» της ενεργειακής κρίσης δεν έχει εξαφανιστεί. Παραμένει διαθέσιμη, αλλά η ενεργοποίησή της θα εξαρτηθεί από τρεις βασικούς παράγοντες: την ένταση της ενεργειακής αναταραχής, τη διάρκεια της κρίσης και τον βαθμό στον οποίο οι αυξήσεις τιμών θα μεταφερθούν στην πραγματική οικονομία.
Μέχρι τότε, η κυβέρνηση επιλέγει μια στρατηγική αναμονής. Αν όμως η κρίση αρχίσει να πιέζει ουσιαστικά τα νοικοκυριά και την οικονομία, τότε το «manual» του 2022 είναι έτοιμο να βγει ξανά από το συρτάρι.
