Λόρα Μάλβεϊ: Είναι τελικά κλισέ το «ανδρικό βλέμμα»; – Η κορυφαία θεωρητικός μιλά για το σινεμά του σήμερα

Η έννοια του «ανδρικού βλέμματος» (male gaze) έχει εντυπωθεί τόσο βαθιά στη σύγχρονη κουλτούρα, ώστε συχνά να εκλαμβάνεται ως αυτονόητη. Ωστόσο, τη δεκαετία του 1970, όταν η διακεκριμένη Βρετανίδα ακαδημαϊκός και σκηνοθέτις Λόρα Μάλβεϊ ανέπτυξε τη θεωρία της στο εμβληματικό έργο «Οπτικές και άλλες απολαύσεις», η προσέγγιση αυτή υπήρξε επαναστατική για την κινηματογραφική ανάλυση. Σήμερα, με αφορμή την παρουσία της στο Φεστιβάλ Κινηματογράφου Θεσσαλονίκης για ένα ειδικό masterclass και ρετροσπεκτίβα του έργου της, η ίδια παραδέχεται με ειλικρίνεια πως ο όρος έχει καταλήξει σχεδόν «πολιτισμικό κλισέ».

Από τον Χίτσκοκ στην αποδόμηση του Χόλιγουντ

Η Μάλβεϊ επιστρέφει στις ρίζες της θεωρίας της, αναλύοντας ταινίες-σταθμούς όπως το «Νοτόριους» (1946) του Άλφρεντ Χίτσκοκ και την «Περιφρόνηση» (1963) του Ζαν-Λικ Γκοντάρ. Στόχος της είναι να αναδείξει πώς ο κλασικός κινηματογράφος καθιέρωσε μια κυρίαρχη αρρενωπότητα στη θέαση. Όπως εξηγεί η ίδια, η κριτική ματιά απέναντι σε αυτές τις ταινίες δεν αναιρεί την απόλαυση του θεατή, αλλά προσφέρει ένα εργαλείο περιέργειας: η γυναίκα-θεατής μπορεί να απολαμβάνει το έργο κατανοώντας παράλληλα τους μηχανισμούς της έμφυλης αναπαράστασης.

Απαντώντας στις κριτικές που υποστηρίζουν ότι η θεωρία της υπήρξε υπερβολικά επικεντρωμένη στο δίπολο των δύο φύλων παραλείποντας την κουίρ οπτική, η Μάλβεϊ υπενθυμίζει το ιστορικό πλαίσιο: το κλασικό Χόλιγουντ λειτουργούσε υπό ένα αυστηρά ετεροκανονικό καθεστώς. Η ακραία αρρενωπότητα των ανδρών πρωταγωνιστών δεν στόχευε μόνο στην αντικειμενοποίηση των γυναικών, αλλά και στην αποφυγή του να μετατραπεί η ομορφιά του άνδρα σταρ σε αντικείμενο αισθητικής θέασης, λόγω των ταμπού της εποχής γύρω από την ομοφυλοφιλία.

Υπάρχει «γυναικείο βλέμμα»; Η παγίδα της αντιστροφής

Στο επίμαχο ερώτημα εάν υφίσταται ένα αντίστοιχο «γυναικείο βλέμμα» που απλώς αντικειμενοποιεί το ανδρικό σώμα –όπως συμβαίνει συχνά στη σύγχρονη ποπ κουλτούρα και τα μέσα ενημέρωσης–, η Μάλβεϊ εμφανίζεται κατηγορηματικά αντίθετη στη λογική της αντιστρεψιμότητας. Παρότι αναγνωρίζει ότι ένα τέτοιο παιχνίδι ρόλων μπορεί να λειτουργήσει στο πλαίσιο της κωμωδίας, τονίζει ότι το απλό «αναποδογύρισμα» των έμφυλων ιεραρχιών δεν επιλύει το πρόβλημα, αλλά αντίθετα διαιωνίζει τις ίδιες τις ανισότητες.

Η μάχη των γυναικών δημιουργών και οι ποσοστώσεις

Παρά την πάροδο μισού αιώνα, τα ζητήματα της κυρίαρχης αρρενωπότητας παραμένουν εξαιρετικά επίκαιρα. Αν και ο αριθμός των γυναικών που σκηνοθετούν έχει αυξηθεί σημαντικά σε σύγκριση με το παρελθόν –αλλάζοντας ριζικά το κινηματογραφικό τοπίο–, η μάχη για ισότιμη εκπροσώπηση δεν έχει κερδηθεί. Η Βρετανίδα στοχάστρια τάσσεται ξεκάθαρα υπέρ των θεσμικών ποσοστώσεων, υπογραμμίζοντας τις δυσκολίες διανομής.

Όπως επισημαίνει, ακόμη και όταν οι γυναίκες ολοκληρώνουν τις ταινίες τους, έρχονται αντιμέτωπες με την περιθωριοποίηση από τα κυκλώματα αιθουσών, τα οποία συχνά τις υποβαθμίζουν σε ένα περιορισμένο, αμιγώς «γυναικείο» κοινό. Για τη Λόρα Μάλβεϊ, το ζητούμενο παραμένει ένας κινηματογράφος απαλλαγμένος από καταπιεστικές συμβάσεις, ικανός να απευθύνεται καθολικά σε κάθε θεατή.