Αλέξανδρος Κοτζιάς: Γιατί ο κορυφαίος μεταπολεμικός πεζογράφος παραμένει ανησυχητικά επίκαιρος

Η συμπλήρωση εκατό ετών από τη γέννηση του Αλέξανδρου Κοτζιά (1926-1992) δεν αποτελεί απλώς μια αφορμή επετειακής μνημόνευσης, αλλά μια ουσιαστική ευκαιρία επαναπροσδιορισμού της σχέσης μας με τη μεταπολεμική ελληνική πεζογραφία. Η έντονη αναζωπύρωση του ενδιαφέροντος γύρω από το έργο του –μέσα από την πρόσφατη ημερίδα της Εταιρείας Συγγραφέων, τις εκδηλώσεις στην Εθνική Βιβλιοθήκη και την Έκθεση Βιβλίου Θεσσαλονίκης, καθώς και το συνέδριο του Τμήματος Φιλολογίας του ΕΚΠΑ– αποδεικνύει πως η ματιά του παραμένει ενεργή. Παράλληλα, οι επανεκδόσεις των βιβλίων του από τις εκδόσεις Πατάκη, με πρόσφατη τη «Φανταστική περιπέτεια», προσφέρουν το έδαφος για νέες, διεισδυτικές αναγνώσεις.

Η ανατομία του παρακράτους και των εθνικών παθογενειών

Μέσα από εμβληματικά μυθιστορήματα όπως η «Πολιορκία», ο «Γενναίος Τηλέμαχος», η «Αντιποίηση αρχής» και «Τα Παιδιά του Κρόνου», ο συγγραφέας πραγματοποίησε μια επώδυνη καταβύθιση στις σκοτεινές ζώνες της νεότερης ιστορίας μας. Ο Κοτζιάς χαρτογράφησε με χειρουργική ακρίβεια τις διαχρονικές παθογένειες του δημόσιου βίου: τη διαφθορά, την εχθροπάθεια, τον εκτροχιασμό του κράτους δικαίου και, κυρίως, την ύπαρξη ενός κανονικοποιημένου παρακράτους με πολυδιάστατες παραφυάδες.

Κομβικό ρόλο στο έργο του διαδραματίζουν οι αρνητικοί ήρωες, οι οποίοι λειτουργούν ως αρχέτυπα ενός αδιόρθωτου συστήματος. Από τον δωσίλογο της Κατοχής Μηνά Παπαθανάση και τον καταδότη της δικτατορίας Μένιο Κατσαντώνη, έως τον κρατικοδίαιτο και ναρκισσιστή διανοούμενο της Μεταπολίτευσης Αλέξανδρο Καπάνταη, ο Κοτζιάς περιέγραψε έναν ενιαίο, απεχθή ανθρωπότυπο. Πρόκειται για παράγοντες που όχι μόνο επιβιώνουν σε κάθε καθεστώς αλλά ανελίσσονται διαρκώς, μετασχηματιζόμενοι στο γκροτέσκο και προαναγγέλλοντας σύγχρονες εκδοχές κυνισμού και συναλλαγής.

Μια πολιτική λογοτεχνία απαλλαγμένη από μανιχαϊσμούς

Ο Αλέξανδρος Κοτζιάς υπήρξε πολιτικός συγγραφέας με εντυπωσιακά σύγχρονους όρους, μακριά από στρατεύσεις, αφηρημένες ιδεοληψίες και στείρα πολιτικολογία. Για τον ίδιο, η πολιτική διάσταση συνιστά την καθολικότητα της ανθρώπινης εμπειρίας. Υιοθετώντας μια ηθική απόστασης –η οποία διαχωρίζεται ρητά από τον παθητικό ισαποστακισμό– απέρριψε τους παραταξιακούς διχασμούς και υπερασπίστηκε την πολυεπίπεδη ευθύνη του λογοτέχνη.

Οι χαρακτήρες του βασανίζονται από πραγματικά ηθικά διλήμματα, παλεύοντας να διατηρήσουν την ακεραιότητά τους απέναντι στις ιστορικές συνθήκες. Το έργο του δεν προσφέρει εύπεπτες απαντήσεις ούτε διδακτισμό για τη «σωστή πλευρά της Ιστορίας». Αντιθέτως, αναζητά, σύμφωνα με τη δική του διατύπωση, «κάτι πιο αληθινό από την ιστορική αλήθεια», υποτάσσοντας το κοινωνικό μήνυμα στην αισθητική αρτιότητα της γλώσσας και της πλοκής.

Η ανθεκτικότητα ενός αμετακίνητου συστήματος

Η διαπίστωση ότι ο Κοτζιάς παραμένει επίκαιρος δεν αποτελεί εύσημο για τη δημόσια σφαίρα. Είναι δυστυχώς επίκαιρος ακριβώς επειδή οι δομές εξουσίας, η ατιμωρησία και οι μηχανισμοί που περιέγραψε αποδεικνύονται εξαιρετικά ανθεκτικοί στον χρόνο. Σήμερα, καθώς τα παραδοσιακά ιδεολογικά σχήματα υποχωρούν, το έργο του –πλάι σε εκείνο του συνοδοιπόρου του, Αντρέα Φραγκιά– αναδεικνύεται ως μία από τις πιο διεισδυτικές παρακαταθήκες της μεταπολεμικής μας γραμματείας, καλώντας μας σε μια νέα, ουσιαστική ανάγνωση της συλλογικής μας πραγματικότητας.