Οι περιοχές στον κόσμο όπου απαγορεύεται να πεθάνεις: Από τη νορβηγική Αρκτική μέχρι την αρχαία Δήλο

Ο θάνατος αποτελεί τη μοναδική απόλυτη βεβαιότητα της ανθρώπινης ύπαρξης. Κι όμως, σε διάφορες γωνιές του πλανήτη, οι τοπικές αρχές έχουν θεσπίσει κατά καιρούς διατάγματα που καθιστούν τον θάνατο τυπικά «παράνομο». Προφανώς, κανένας νόμος δεν μπορεί να αναστείλει τους φυσικούς κανόνες ούτε να οδηγήσει σε σύλληψη έναν νεκρό. Πίσω από αυτές τις φαινομενικά παράλογες απαγορεύσεις κρύβονται έντονες πιέσεις υποδομών, επιστημονικοί κίνδυνοι, θρησκευτικές παραδόσεις χιλιετιών, αλλά και ευρηματικές μορφές πολιτικής διαμαρτυρίας.

Πρακτικά αδιέξοδα: Από το παγωμένο Σβάλμπαρντ στα κορεσμένα νεκροταφεία της Ευρώπης

Το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα πραγματικής ανάγκης εντοπίζεται στο Λονγκγιαρμπίεν, στο νορβηγικό αρχιπέλαγος του Σβάλμπαρντ. Στη βορειότερη κατοικημένη πόλη του κόσμου, οι ταφές έχουν απαγορευτεί από τη δεκαετία του 1950. Η αιτία είναι το μόνιμα παγωμένο έδαφος (permafrost), το οποίο εμποδίζει τη φυσική αποσύνθεση των σωμάτων. Οι επιστήμονες διαπίστωσαν ότι ιοί και παθογόνα μικρόβια παραμένουν ενεργά μέσα στις παγωμένες σορούς επί δεκαετίες, δημιουργώντας σοβαρούς υγειονομικούς κινδύνους. Έτσι, όποιος ασθενεί βαριά ή βρίσκεται κοντά στο τέλος της ζωής του μεταφέρεται αεροπορικώς στην ηπειρωτική Νορβηγία.

Στη Νότια και Δυτική Ευρώπη, το πρόβλημα δεν ήταν ο πάγος, αλλά η γραφειοκρατία και ο υπερπληθυσμός των κοιμητηρίων. Στη Γαλλία, οι δήμαρχοι των πόλεων Κουνιό (2007) και Σαρπουρένξ (2008) εξέδωσαν συμβολικά διατάγματα που απαγόρευαν στους πολίτες να πεθάνουν, διαμαρτυρόμενοι για την άρνηση των κεντρικών αρχών να εγκρίνουν την επέκταση των τοπικών νεκροταφείων. Αντίστοιχα, το 2012, ο δήμαρχος του Φαλτσιάνο ντελ Μάσικο στην Ιταλία απαγόρευσε τον θάνατο έπειτα από διαμάχη με γειτονικό δήμο για τη χρήση χώρων ταφής. Στο ίδιο πνεύμα, η ισπανική πόλη Λανχαρόν είχε υιοθετήσει παρόμοιο μέτρο το 1999.

Ξεχωριστή ήταν η πρωτοβουλία στο χωριό Σέλια της Καλαβρίας το 2015. Εκεί, ο δήμαρχος «απαγόρευσε» τις ασθένειες και τον θάνατο με στόχο τη δημόσια υγεία: επέβαλε συμβολικό πρόστιμο 10 ευρώ σε όσους κατοίκους παρέλειπαν τις ετήσιες προληπτικές εξετάσεις, σε μια προσπάθεια διάσωσης του γηράσκοντος πληθυσμού.

Θρησκευτική ιερότητα: Το προηγούμενο της Δήλου και η ιαπωνική παράδοση

Η έννοια του απαγορευμένου θανάτου δεν είναι σύγχρονη εφεύρεση. Στην αρχαία Ελλάδα, η Δήλος, το ιερό νησί του Απόλλωνα, υπήρξε ίσως το πρώτο μέρος στην ιστορία όπου ο θάνατος και η γέννηση τέθηκαν εκτός νόμου. Από τον 6ο αιώνα π.Χ., με στόχο τη θρησκευτική κάθαρση του ιερού, οι Αθηναίοι απομάκρυναν όλους τους τάφους και όρισαν ότι κανείς δεν επιτρεπόταν να γεννηθεί ή να πεθάνει στο νησί. Οι ετοιμοθάνατοι και οι έγκυες μεταφέρονταν υποχρεωτικά στη γειτονική Ρήνεια.

Μια σχεδόν πανομοιότυπη αντίληψη κυριάρχησε για αιώνες στο ιαπωνικό νησί Ιτσουκουσίμα, διάσημο για την επιπλέουσα πύλη του ιερού Σίντο. Σύμφωνα με τη σιντοϊστική κοσμοθεωρία, ο θάνατος αποτελεί πηγή πνευματικού μιάσματος. Προκειμένου να διατηρηθεί η απόλυτη ιερότητα του τόπου, απαγορεύονταν αυστηρά οι ταφές, ενώ ακόμη και οι ετοιμοθάνατοι πολεμιστές σαμουράι απομακρύνονταν εσπευσμένα από το νησί.

Ένα ισχυρό ρητορικό και πολιτικό εργαλείο

Είτε πρόκειται για πανάρχαια θρησκευτικά ταμπού είτε για σύγχρονες διοικητικές διαμαρτυρίες απέναντι στην κρατική αδιαφορία, τα διατάγματα απαγόρευσης του θανάτου λειτουργούν ως αποτελεσματικό εργαλείο δημοσιότητας. Υπενθυμίζουν με ακραίο, αλλά εύγλωττο τρόπο ότι η διαχείριση της απώλειας και του τέλους απαιτεί ουσιαστικές κοινωνικές υποδομές, σεβασμό και έγκαιρο σχεδιασμό.