Μαξ Ζακόμπ: Οι ιδέες στην ποίηση, η τραγική μοίρα και ο μαθητής των Ες Ες

Με τη συμπλήρωση 150 χρόνων από τη γέννηση του Μαξ Ζακόμπ (1876-1944), μιας από τις πιο επιδραστικές και ιδιαίτερες μορφές της γαλλικής πρωτοπορίας, το έργο και η ζωή του εξακολουθούν να προκαλούν βαθύ στοχασμό. Εβραϊκής καταγωγής αλλά μεταστραφείς στον καθολικισμό –έχοντας ως ανάδοχο στη βάπτισή του τον στενό του φίλο Πάμπλο Πικάσο–, ο ποιητής και ζωγράφος έζησε τα τελευταία χρόνια της ζωής του ως κοσμοκαλόγερος κοντά στο ιστορικό μοναστήρι των Βενεδικτίνων στο Σαιν-Μπενουά-συρ-Λουάρ.

Η συνάντηση του 1941 και οι «Συμβουλές σ’ ένα νέο ποιητή»

Τον Ιούνιο του 1941, ο 65χρονος τότε Ζακόμπ προσκλήθηκε σε δείπνο όπου γνώρισε έναν 17χρονο φοιτητή Ιατρικής με έντονες λογοτεχνικές ανησυχίες, ο οποίος είχε ήδη εκδώσει την πρώτη του ποιητική συλλογή. Η γνωριμία αυτή υπήρξε το έναυσμα για τη συγγραφή ενός κειμένου τριάντα σελίδων, το οποίο έμελλε να εκδοθεί μετά θάνατον, το 1945, με τον τίτλο «Συμβουλές σ’ ένα νέο ποιητή» (στα ελληνικά σε μετάφραση Αντώνη Φωστιέρη).

Στις σελίδες αυτές, ο Ζακόμπ ανέπτυξε μια ριζοσπαστική θεώρηση για την τέχνη του λόγου. Όπως υπογράμμιζε, οι ιδέες από μόνες τους είναι «θλιβερές και βαριές» και δεν έχουν αξία αν δεν βιωθούν μέχρι θανάτου, αν δεν μεταμορφωθούν σε καθαρό συναίσθημα μέσα από τη σύνδεση πνεύματος και ύλης. Για τον Γάλλο δημιουργό, η ουσία της ποίησης βρισκόταν στο ανέκφραστο και στην απόλυτη υπαρξιακή δέσμευση.

Από τους στίχους στα χαρακώματα των Βάφφεν Ες Ες

Ενώ η αρχική έκδοση διατηρούσε την ανωνυμία του νεαρού παραλήπτη αναφέροντας μόνο τα αρχικά «J.E.», η ταυτότητά του αποκαλύφθηκε δεκαετίες αργότερα: επρόκειτο για τον Ζακ Εβράρ. Η μετέπειτα πορεία των δύο ανδρών αποτυπώνει ανάγλυφα τις τραγικές αντιφάσεις της ευρωπαϊκής ιστορίας του 20ού αιώνα.

Ο Μαξ Ζακόμπ συνελήφθη από τις κατοχικές δυνάμεις και οδηγήθηκε στο στρατόπεδο συγκέντρωσης του Ντρανσί, όπου άφησε την τελευταία του πνοή τον Μάρτιο του 1944. Αντίθετα, όπως αποκαλύπτει η ιστορική έρευνα του Φιλίπ Ντουρού στο βιβλίο του «Max Jacob et le jeune SS», ο νεαρός προστατευόμενος του ποιητή εγκατέλειψε οριστικά τη λογοτεχνία για να ακολουθήσει τον δρόμο του δοσιλογισμού. Εντάχθηκε στη Λεγεώνα Γάλλων εθελοντών κατά του μπολσεβικισμού και στη συνέχεια στις τάξεις των Βάφφεν Ες Ες (ταξιαρχία Charlemagne), πολεμώντας μέχρι την τελική πτώση του Βερολίνου.

Η ειρωνεία της ιστορίας και η υπαρξιακή παρακαταθήκη

Μετά τον πόλεμο, ο Εβράρ καταδικάστηκε, αμνηστεύτηκε και σταδιοδρόμησε ως ορθοπεδικός χειρουργός. Λίγο πριν από τον θάνατό του, το 1993, τύπωσε σε περιορισμένα αντίτυπα την αλληλογραφία του με τον Ζακόμπ, συγκρίνοντας μάλιστα τη δική του διαδρομή με εκείνη του Έζρα Πάουντ.

Η σύγκρουση ανάμεσα στο πνευματικό μήνυμα του Ζακόμπ για τη δύναμη των ιδεών και την ιστορική πραγματικότητα που ακολούθησε ο νεαρός μαθητής του παραμένει ένα ανατριχιαστικό παράδειγμα για το πώς η ποίηση, η ιδεολογία και οι προσωπικές επιλογές δοκιμάζονται στα ακραία όρια της ανθρώπινης εμπειρίας.