Μ. Τζον Χάρισον: Ο βετεράνος της δυστοπικής λογοτεχνίας που κατέκτησε το Βραβείο Booker

Στην ηλικία των 81 ετών, ένας από τους πλέον επιδραστικούς αλλά διακριτικούς δημιουργούς της βρετανικής λογοτεχνίας, ο Μ. Τζον Χάρισον, είδε την πολυετή διαδρομή του να επιστεγάζεται με την ύψιστη διάκριση, αποσπώντας το διεθνούς κύρους Βραβείο Booker. Με το μυθιστόρημά του «Το τέλος των πάντων» («The End of Everything», εκδόσεις Serpent’s Tail), ο συγγραφέας που ανδρώθηκε στο μεταπολεμικό Ράγκμπι του Γουορικσάιρ και διαμόρφωσε το ύφος του διαβάζοντας Σάμιουελ Μπέκετ, Τζακ Κέρουακ και Τζ. Γκ. Μπάλαρντ, έκλεισε έναν δημιουργικό κύκλο σχεδόν έξι δεκαετιών, επιβεβαιώνοντας τη μοναδική του ικανότητα να αποτυπώνει την ανθρώπινη αγωνία.

Η ανατομία μιας «μονιμοκρίσης» στο «Τέλος των πάντων»

Το βραβευμένο μυθιστόρημα τοποθετείται χρονικά περίπου τρεις δεκαετίες στο μέλλον, με επίκεντρο τις παραθαλάσσιες κοινότητες του Κεντ. Στον κόσμο του Χάρισον, έχουν παρέλθει δέκα χρόνια από το ξέσπασμα της «μονιμοκρίσης» (permacrisis), ενός όρου που περιγράφει με ακρίβεια την παρατεταμένη αστάθεια και ανασφάλεια της εποχής μας. Η ευρωπαϊκή ήπειρος βυθίζεται στο χάος, οι παραδοσιακοί θεσμοί αποδιαρθρώνονται και οι προσφυγικές ροές αντιστρέφονται, με Βρετανούς πολίτες να εγκαταλείπουν τη χώρα με πλωτά μέσα.

Μέσα σε αυτή την παρακμή, όπου αινιγματικές οντότητες με την ονομασία «iGhetti» μεταφέρουν ασθένειες, οι άνθρωποι συνεχίζουν μηχανικά την καθημερινότητά τους. Μέσα από τον χαρακτήρα του ρακοσυλλέκτη Φίλιπ Τένεντ, ο συγγραφέας αποδομεί τα στερεότυπα της κλασικής μετα-αποκαλυπτικής επιστημονικής φαντασίας: η καταστροφή δεν συντελείται με έναν εκκωφαντικό πάταγο, αλλά με μια παρατεταμένη, σχεδόν αδιάφορη διαδοχή ανεξήγητων γεγονότων. Όπως εύστοχα παρατήρησε και ο ίδιος μετά τη βράβευσή του, το έργο αντικατοπτρίζει την κατάρρευση του ορθολογισμού στον δημόσιο διάλογο και την ανεξήγητη επιμονή της ανθρωπότητας να καταστρέφει το ίδιο της το περιβάλλον.

Μια διαδρομή έξι δεκαετιών μακριά από τις συμβάσεις του μάρκετινγκ

Η αναγνώριση του Χάρισον από την επιτροπή του Booker δεν συνιστά απλώς μια δικαίωση ενός συγγραφέα του περιθωρίου, αλλά εντάσσεται στην παράδοση του θεσμού να αναδεικνύει δημιουργούς που κινούνται έξω από τα εμπορικά καλούπια. Όπως είχε συμβεί στο παρελθόν με τον Αραβίντ Αντίγκα («Ο λευκός τίγρης»), την Άννα Μπερνς («Ο γαλατάς») ή τον Ντάγκλας Στιούαρτ («Σάγκι Μπέιν»), το βραβείο στρέφει τους προβολείς σε μια φωνή βαθιά ριζοσπαστική.

Ξεκινώντας στα τέλη της δεκαετίας του 1960 από το πρωτοποριακό «Νέο Κύμα» της επιστημονικής φαντασίας και το μυθιστόρημα «The Committed Men» (1971), ο Χάρισον μεταπήδησε στην αποδόμηση της ηρωικής φαντασίας μέσα από τη σειρά «Viriconium». Στη συνέχεια, τόλμησε να στραφεί στον καθαρό ρεαλισμό με το «Climbers» (1989), εμπνευσμένο από το πάθος του για την αναρρίχηση, πριν ανανεώσει τη διαστημική όπερα με την τριλογία «Kefahuchi Tract» και επιστρέψει στην παράδοξη πραγματικότητα με το «The Sunken Land Begins to Rise Again» (2020). Χωρίς ποτέ να υποκύψει στις νόρμες της εμπορικότητας, ο Μ. Τζον Χάρισον απέδειξε ότι η δυστοπία δεν είναι απλώς ένα λογοτεχνικό τέχνασμα, αλλά ένας διαυγής καθρέφτης της σύγχρονης κοινωνικής παραδοξότητας.