Ανατροπή στη Λιβύη: Πώς η Άγκυρα κέρδισε τον Χάφταρ και «επέβαλε» το τουρκολιβυκό μνημόνιο

Σε μια κρίσιμη καμπή για τις γεωπολιτικές ισορροπίες στην Ανατολική Μεσόγειο εξελίσσεται η κατάσταση στη Λιβύη, μετά την έγκριση του τουρκολιβυκού μνημονίου από τη Βουλή των Αντιπροσώπων της χώρας. Η απόφαση αυτή σηματοδοτεί μια θεαματική μεταστροφή του στρατοπέδου της Βεγγάζης και του στρατάρχη Χαλίφα Χάφταρ, με τον οποίο η Αθήνα είχε καλλιεργήσει συστηματικούς διαύλους επικοινωνίας τα προηγούμενα χρόνια, φέρνοντας την ελληνική διπλωματία αντιμέτωπη με νέα τετελεσμένα.

Το ιστορικό των επαφών της Αθήνας και οι προσδοκίες που διαψεύστηκαν

Η ελληνική πλευρά είχε επενδύσει σημαντικό διπλωματικό κεφάλαιο στην ανατολική Λιβύη ως ανάχωμα στους σχεδιασμούς της Τρίπολης και της Άγκυρας. Κομβικό σημείο αυτής της στρατηγικής αποτέλεσε η ιστορική επίσκεψη του Χαλίφα Χάφταρ στην Αθήνα το 2020 και οι συνομιλίες του με τον πρωθυπουργό Κυριάκο Μητσοτάκη. Έκτοτε, η Αθήνα προσπάθησε να διατηρήσει ζωντανό τον δίαυλο, υποστηρίζοντας την επαφή Ελλήνων επιχειρηματιών για έργα υποδομής, ενώ οι επαφές συνεχίστηκαν και σε επίπεδο κορυφής, όπως κατέδειξε η επίσκεψη του γιου του στρατάρχη, Σαντάμ Χάφταρ, στην ελληνική πρωτεύουσα.

Ωστόσο, παρά τη διατήρηση των διπλωματικών γραμμών, η Αθήνα δεν κατόρθωσε να μετατρέψει την πολιτική επικοινωνία σε μια δεσμευτική, στρατηγική συμμαχία. Η πλευρά του Χάφταρ αναζητούσε άμεση ρευστότητα, εγγυήσεις ασφαλείας και ουσιαστική συμμετοχή στην ανοικοδόμηση των υποδομών της ανατολικής Λιβύης, πεδία στα οποία η ελληνική προσέγγιση παρέμεινε κυρίως σε διπλωματικό επίπεδο χωρίς την απαιτούμενη οικονομική ισχύ.

Το τουρκικό «πακέτο»: Επενδύσεις, οπλισμός και γεωπολιτικό αντάλλαγμα

Την ανάγκη της Βεγγάζης για κεφάλαια και στήριξη εκμεταλλεύτηκε με ταχύτητα η Άγκυρα. Σύμφωνα με δημοσιογραφικές πληροφορίες, η τουρκική κυβέρνηση προσέγγισε το περιβάλλον του Χάφταρ καταθέτοντας ένα δελεαστικό πακέτο προσφορών που περιλάμβανε χρηματοδότηση αναπτυξιακών έργων, συμβόλαια ανοικοδόμησης, αλλά και κρίσιμη στρατιωτική υποστήριξη και εξοπλισμό. Η Τουρκία, παρακάμπτοντας τις παλαιότερες σφοδρές αντιπαραθέσεις με τις δυνάμεις της ανατολικής Λιβύης, εφάρμοσε έναν άκρατο πραγματισμό με σαφή στόχο: τη νομιμοποίηση των θαλάσσιων διεκδικήσεών της.

Το πολιτικό αντάλλαγμα για την τουρκική συνδρομή υπήρξε η επικύρωση του παράνομου τουρκολιβυκού μνημονίου από το λιβυκό κοινοβούλιο. Με την κίνηση αυτή, η Άγκυρα επιχειρεί να «θωρακίσει» νομικά και πολιτικά τη συμφωνία οριοθέτησης θαλασσίων ζωνών, διασφαλίζοντας ότι αυτή θα παραμείνει ενεργή και ισχυρή ακόμα και στην περίπτωση ανάδειξης μιας ενιαίας, εκλεγμένης κυβέρνησης στη Λιβύη στο μέλλον.

Η στάση των Βρυξελλών και τα νέα διλήμματα της ελληνικής διπλωματίας

Η εξέλιξη αυτή προκάλεσε την άμεση αντίδραση της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Και τα 27 κράτη-μέλη επανέλαβαν με σαφήνεια την πάγια θέση τους, σύμφωνα με την οποία το τουρκολιβυκό μνημόνιο παραβιάζει τα κυριαρχικά δικαιώματα τρίτων κρατών, δεν συμμορφώνεται με το Δίκαιο της Θάλασσας και δεν παράγει έννομα αποτελέσματα. Η ευρωπαϊκή καταδίκη παρέχει ένα ισχυρό νομικό και πολιτικό έρεισμα για την Ελλάδα, ωστόσο στο πεδίο της realpolitik οι ισορροπίες έχουν μεταβληθεί αισθητά.

Αναλυτές επισημαίνουν ότι η απώλεια της επιρροής στη Βεγγάζη φέρνει στην επιφάνεια τα όρια μιας πολιτικής που βασίζεται αποκλειστικά σε δηλώσεις αρχών έναντι μιας επιθετικής οικονομικής και στρατιωτικής διπλωματίας. Το επόμενο διάστημα, η Αθήνα καλείται να επανεκτιμήσει τη στρατηγική της στη Βόρεια Αφρική, αναζητώντας πιο ενεργά εργαλεία παρέμβασης προκειμένου να αποτρέψει τη μονιμοποίηση της τουρκικής κυριαρχίας στον λιβυκό χώρο.