Συναγερμός για την πανώλη: Πώς μεταδίδεται η ιστορική νόσος, τα συμπτώματα και ποιοι κινδυνεύουν

Σε κατάσταση αυξημένης επαγρύπνησης βρίσκονται οι διεθνείς υγειονομικές αρχές μετά τον θάνατο εργαζόμενης σε ερευνητικό εργαστήριο για την πανώλη στη Σιβηρία. Παρότι η ασθένεια έχει συνδεθεί ιστορικά με τον καταστροφικό «Μαύρο Θάνατο» του Μεσαίωνα, το βακτήριο εξακολουθεί να καταγράφει σποραδικά κρούσματα παγκοσμίως, υπενθυμίζοντας ότι ο κίνδυνος δεν έχει εξαλειφθεί πλήρως.

Όπως επισημαίνει η καθηγήτρια Θεραπευτικής, Επιδημιολογίας και Προληπτικής Ιατρικής της Ιατρικής Σχολής του ΕΚΠΑ, Θεοδώρα Ψαλτοπούλου, η σύγχρονη ιατρική με τη χρήση αντιβιοτικών έχει βελτιώσει δραστικά την πρόγνωση των ασθενών. Ωστόσο, η καθυστερημένη διάγνωση εξακολουθεί να αποτελεί τον πλέον κρίσιμο παράγοντα θνητότητας. Σύμφωνα με επίσημα στοιχεία του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας (ΠΟΥ), καταγράφηκαν 3.860 ύποπτα περιστατικά διεθνώς την περίοδο 2019-2025 σε έξι χώρες, με τη Λαϊκή Δημοκρατία του Κονγκό και τη Μαδαγασκάρη να συγκεντρώνουν τα περισσότερα κρούσματα. Στην Ευρωπαϊκή Ένωση δεν έχει παρατηρηθεί κρούσμα εδώ και δεκαετίες, ενώ στις Ηνωμένες Πολιτείες καταγράφονται περίπου πέντε περιστατικά ετησίως.

Τι είναι η πανώλη και ποιες οι κλινικές μορφές της

Η πανώλη είναι μια οξεία, δυνητικά θανατηφόρα βακτηριακή λοίμωξη που οφείλεται στο gram-αρνητικό βακτήριο Yersinia pestis. Πρόκειται κατά βάση για ζωονόσο, καθώς το μικρόβιο ενδημεί στη φύση ανάμεσα σε πληθυσμούς μικρών θηλαστικών –κυρίως τρωκτικών– και μεταφέρεται μέσω των ψύλλων τους. Στην ιατρική βιβλιογραφία διακρίνονται τρεις κύριες κλινικές μορφές της νόσου:

• Βουβωνική πανώλη: Η πιο κοινή μορφή, η οποία χαρακτηρίζεται από επώδυνη διόγκωση των λεμφαδένων (βουβώνες), συνήθως στη βουβωνική χώρα, τις μασχάλες ή τον τράχηλο.
• Σηψαιμική πανώλη: Εμφανίζεται όταν το βακτήριο πολλαπλασιάζεται απευθείας στην κυκλοφορία του αίματος, προκαλώντας βαριά σήψη, πυρετό, κοιλιακό άλγος και νέκρωση ιστών.
• Πνευμονική πανώλη: Η πιο επιθετική και επικίνδυνη μορφή, κατά την οποία προσβάλλονται οι πνεύμονες. Αποτελεί τη μοναδική μορφή που μεταδίδεται απευθείας από άνθρωπο σε άνθρωπο.

Τρόποι μετάδοσης και ο ρόλος των κατοικίδιων

Η μετάδοση του βακτηρίου από τα ζώα στον άνθρωπο είναι ευρέως τεκμηριωμένη και πραγματοποιείται κυρίως μέσω δηγμάτων από μολυσμένους ψύλλους, αλλά και μέσω της απροστάτευτης επαφής με ιστούς, σωματικά υγρά ή κουφάρια μολυσμένων ζώων. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει το γεγονός ότι οι οικιακές γάτες μπορούν να νοσήσουν σοβαρά και να αποτελέσουν πηγή έκθεσης για τον άνθρωπο. Όταν οι γάτες αναπτύξουν πνευμονική προσβολή, είναι σε θέση να μεταδώσουν το βακτήριο μέσω αναπνευστικών σταγονιδίων, όπως κατέδειξε και πρόσφατο θανατηφόρο συμβάν στην Αριζόνα.

Όσον αφορά τη μετάδοση από άνθρωπο σε άνθρωπο, αυτή περιορίζεται στην πνευμονική μορφή μέσω σταγονιδίων από ασθενή με έντονο βήχα και απαιτεί στενή επαφή. Αντίθετα, η βουβωνική μορφή δεν μεταδίδεται μέσω της καθημερινής κοινωνικής επαφής. Σε κάθε περίπτωση εντοπισμού πνευμονικής πανώλης επιβάλλεται άμεση απομόνωση και ιχνηλάτηση.

Ποιες ομάδες διατρέχουν τον μεγαλύτερο κίνδυνο

Στις ομάδες υψηλού κινδύνου συγκαταλέγονται οι μόνιμοι κάτοικοι αλλά και οι ταξιδιώτες σε ενδημικές περιοχές που εκτίθενται σε τρωκτικά και ψύλλους. Αυξημένη επαγρύπνηση απαιτείται επίσης από κυνηγούς, κτηνιάτρους και εργαζόμενους σε δομές περίθαλψης ζώων. Σημαντικό επαγγελματικό κίνδυνο αντιμετωπίζει το προσωπικό ερευνητικών εργαστηρίων και οι υγειονομικοί πρώτης γραμμής, ενώ η έλλειψη άμεσης πρόσβασης σε υγειονομικές υποδομές αυξάνει δραματικά τον κίνδυνο μοιραίας κατάληξης.