Η κρίση αξιοπιστίας στις δημοσκοπήσεις: Γιατί οι πολίτες δεν απαντούν ή ψεύδονται

Η καταγραφή της κοινής γνώμης αποτελεί εδώ και δεκαετίες τον καθρέφτη της κοινωνίας και το βασικό εργαλείο πρόβλεψης των πολιτικών εξελίξεων. Ωστόσο, η «κουζίνα» των δημοσκοπήσεων αντιμετωπίζει πλέον μια πρωτοφανή κρίση αξιοπιστίας σε παγκόσμιο επίπεδο, καθώς οι ερευνητές έρχονται αντιμέτωποι με δύο κρίσιμα εμπόδια: τη ραγδαία μείωση των πολιτών που δέχονται να συμμετάσχουν στις έρευνες και το φαινόμενο των ανακριβών απαντήσεων.

Σύμφωνα με τους ειδικούς της έρευνας αγοράς και πολιτικής, η προθυμία του κοινού να απαντήσει σε ερωτηματολόγια –είτε αυτά διεξάγονται τηλεφωνικά είτε ψηφιακά– ακολουθεί φθίνουσα πορεία. Η κόπωση των πολιτών από την υπεροπλία της πληροφορίας, η διάχυτη καχυποψία απέναντι στους θεσμούς και την πολιτική, καθώς και οι αυστηρότεροι κανόνες προστασίας προσωπικών δεδομένων έχουν δυσκολέψει δραματικά το έργο της συλλογής αντιπροσωπευτικού δείγματος.

Το πρόβλημα, όμως, δεν περιορίζεται μόνο στην άρνηση συμμετοχής. Ακόμη πιο ανησυχητικό για τους αναλυτές είναι το γεγονός ότι όσοι τελικά αποδέχονται να απαντήσουν, συχνά δεν είναι ειλικρινείς. Σύμφωνα με παραδοχές κορυφαίων ερευνητών παγκοσμίως, ένα σημαντικό ποσοστό των ερωτωμένων αποκρύπτει τις πραγματικές του προθέσεις ή ψεύδεται συνειδητά. Οι λόγοι ποικίλλουν: από την επιθυμία να αποφευχθεί η κοινωνική αποδοκιμασία (το γνωστό φαινόμενο της «σιωπηλής πλειοψηφίας» ή της απόκρυψης αμφιλεγόμενων πολιτικών πεποιθήσεων) έως την απλή διάθεση παραπλάνησης των ερευνητών.

Αυτή η νέα πραγματικότητα δημιουργεί πονοκέφαλο στους επίδοξους «αρχιμάγειρες» των μετρήσεων. Οι παραδοσιακές μέθοδοι στάθμισης και επεξεργασίας των δεδομένων δοκιμάζονται σκληρά, καθώς τα μαθηματικά μοντέλα πρέπει πλέον να διορθώσουν όχι μόνο τη μεροληψία της μη-απόκρισης, αλλά και την εσκεμμένη στρέβλωση της αλήθειας. Καθώς οι κοινωνίες γίνονται πιο σύνθετες και πολωμένες, η πρόκληση για τη δημοσκοπική βιομηχανία είναι διπλή: αφενός να ξανακερδίσει την εμπιστοσύνη του πολίτη και αφετέρου να εξελίξει μεθοδολογίες που θα «διαβάζουν» πίσω από τις σιωπές και τα ψεύδη.