Εξάρτηση από το κινητό: Γιατί δεν φταίει μόνο ο χρόνος οθόνης – Τι αποκαλύπτει νέα έρευνα

Η διαρκής προσκόλληση στην οθόνη του κινητού τηλεφώνου αποτελεί ένα από τα πιο έντονα φαινόμενα της σύγχρονης εποχής. Ωστόσο, η προβληματική χρήση των smartphones δεν καθορίζεται αποκλειστικά από τον συνολικό χρόνο που αφιερώνει κάποιος σε αυτά, αλλά κυρίως από το ποιοτικό μοτίβο και τα ψυχολογικά αίτια πίσω από τη συμπεριφορά του. Αυτό είναι το βασικό συμπέρασμα νέας επιστημονικής μελέτης από το Πανεπιστήμιο Ζέμελβαϊς, η οποία δημοσιεύθηκε στο έγκριτο περιοδικό Acta Psychologica.

FOMO και έλλειψη αυτοελέγχου στο επίκεντρο

Σύμφωνα με τα ευρήματα των ερευνητών, οι δύο καθοριστικοί παράγοντες που πυροδοτούν τον ψηφιακό εθισμό είναι ο περιορισμένος αυτοέλεγχος και το σύνδρομο FOMO (Fear of Missing Out) — ο έντονος δηλαδή φόβος του ατόμου μήπως μείνει αποκομμένο από κοινωνικές εξελίξεις και εμπειρίες. Η μελέτη εστίασε σε νέους ηλικίας 18 έως 35 ετών, αναλύοντας τις ψηφιακές τους συνήθειες, τη γνωστική τους απόδοση και τη σωματική τους κατάσταση.

Η επικεφαλής της έρευνας, δρ Γιοχάνα Τακάτς, επισήμανε ότι τα γενικά χαρακτηριστικά της προσωπικότητας, όπως η τάση για άγχος ή δυσθυμία, δεν επαρκούν από μόνα τους για να οδηγήσουν σε εθισμό. Αντιθέτως, ο πυρήνας του προβλήματος εντοπίζεται στην αδυναμία αναχαίτισης της παρόρμησης για διαρκή έλεγχο της συσκευής και στην ανάγκη για συνεχή εξωτερικά ερεθίσματα.

Τα τρία προφίλ χρηστών και οι επιπτώσεις στη μνήμη

Η ερευνητική ομάδα κατηγοριοποίησε τους συμμετέχοντες σε τρεις βασικές ομάδες: σε εκείνους που αξιοποιούν το τηλέφωνο πρωτίστως για ουσιαστική διαπροσωπική επικοινωνία, στους χρήστες ισορροπημένης κατανάλωσης και στους λεγόμενους «βαρείς χρήστες περιεχομένου». Οι τελευταίοι περνούν καθημερινά τουλάχιστον τέσσερις με πέντε ώρες μπροστά στην οθόνη, επιδιδόμενοι σε παθητική περιήγηση στα κοινωνικά δίκτυα.

Όπως κατέδειξαν οι δοκιμασίες, η ομάδα των βαρέων χρηστών κατέγραψε σημαντικά χαμηλότερες επιδόσεις στη μνήμη και τη συγκέντρωση σε σχέση με το αναμενόμενο για την ηλικία τους. Παράλληλα, τα συγκεκριμένα άτομα δήλωσαν υποβαθμισμένη ποιότητα ύπνου και έντονη δυσφορία όταν δεν είχαν άμεση πρόσβαση στη συσκευή τους.

Το σωματικό κόστος και ο «αυχένας του κινητού»

Πέρα από τις γνωστικές και ψυχολογικές επιπτώσεις, η παρατεταμένη χρήση επιφέρει αξιοσημείωτη σωματική φθορά. Η συνήθεια να σκύβει κανείς το κεφάλι προς τα εμπρός για να κοιτάξει τη συσκευή οδηγεί στο σύνδρομο του «αυχένα του κινητού» (text neck), καταπονώντας τις αρθρώσεις και τους μυς της σπονδυλικής στήλης. Οι επιστήμονες υπογραμμίζουν μάλιστα ότι η χρόνια κάμψη ενδέχεται να διαταράξει τα αισθητηριακά σήματα προς τον εγκέφαλο, επηρεάζοντας ακόμα και τον συντονισμό των κινήσεων.

Πώς μπορεί να ανακτηθεί η ισορροπία

Για την αποτελεσματική αντιμετώπιση του φαινομένου, οι ειδικοί υποστηρίζουν πως η απλή μείωση των ωρών οθόνης δεν είναι αρκετή εάν δεν αλλάξει ριζικά ο τρόπος χρήσης. Προτείνεται η απενεργοποίηση μη απαραίτητων ειδοποιήσεων, η θέσπιση αυστηρών ορίων στην παθητική περιήγηση και η απομάκρυνση του τηλεφώνου από την κρεβατοκάμαρα κατά τη διάρκεια της νύχτας.

Σε βαθύτερο επίπεδο, κρίνεται απαραίτητη η ενδυνάμωση του αυτοελέγχου και η καλλιέργεια ψυχολογικής ανθεκτικότητας απέναντι στην ψευδαίσθηση της διαρκούς διαθεσιμότητας. Η συνειδητή χρήση της τεχνολογίας αποτελεί το κλειδί για την προστασία της ψυχικής και σωματικής υγείας στον σύγχρονο ψηφιακό κόσμο.