Διατηρητέα κτίρια: Πώς η Ευρώπη παρεμβαίνει, επισκευάζει και στέλνει τον λογαριασμό στους ιδιοκτήτες

Η εικόνα των ερειπωμένων ιστορικών κτιρίων στα αστικά κέντρα αποτελεί μία από τις πλέον σύνθετες προκλήσεις για τη διαχείριση της πολιτιστικής κληρονομιάς. Ενώ στην Ελλάδα χιλιάδες διατηρητέα ακίνητα καταρρέουν υπό το βάρος της γραφειοκρατίας, της πολυιδιοκτησίας και της εγκατάλειψης, η νομοθετική εμπειρία της υπόλοιπης Ευρώπης δείχνει έναν εντελώς διαφορετικό δρόμο. Η βασική ειδοποιός διαφορά έγκειται στη θεσμική ισχύ των δημόσιων αρχών να παρεμβαίνουν άμεσα σε ιδιωτικά ακίνητα όταν οι ιδιοκτήτες αδυνατούν ή αρνούνται να πράξουν τα δέοντα, εκτελώντας αναγκαίες επισκευές και μετακυλίοντας το κόστος σε αυτούς.

Το γαλλοβρετανικό μοντέλο: Αναγκαστικές εργασίες και απαλλοτριώσεις

Στη Μεγάλη Βρετανία και τη Γαλλία, η προστασία του αρχιτεκτονικού αποθέματος δεν επαφίεται αποκλειστικά στην καλή θέληση των ιδιοκτητών. Στη Βρετανία, παρότι δεν υπάρχει καθολική υποχρέωση συνεχούς συντήρησης, η τοπική αυτοδιοίκηση διαθέτει ισχυρά νομικά εργαλεία. Μπορεί να εκδώσει επίσημη ειδοποίηση ανάγκης επισκευών («repairs notice») και, σε περίπτωση μη συμμόρφωσης, να προχωρήσει σε αναγκαστική απαλλοτρίωση. Παράλληλα, όταν οι δήμοι υλοποιούν επείγουσες σωστικές επεμβάσεις, έχουν το δικαίωμα, βάσει του νόμου, να ζητήσουν την ανάκτηση της δαπάνης από τον ιδιοκτήτη, λαμβάνοντας υπόψη την οικονομική του κατάσταση ώστε να μην επιβληθούν δυσανάλογα βάρη. Πολύτιμος αρωγός είναι και ο οργανισμός Historic England, ο οποίος παρέχει στοχευμένες επιχορηγήσεις.

Ακόμη πιο αυστηρό εμφανίζεται το γαλλικό θεσμικό πλαίσιο. Ο Κώδικας Πολιτιστικής Κληρονομιάς ορίζει ρητά ότι ο ιδιοκτήτης φέρει την ευθύνη για την ασφάλεια και τη διατήρηση του μνημείου. Εάν διαπιστωθεί κίνδυνος και δεν υπάρξει συμμόρφωση εντός τακτής προθεσμίας, το κράτος αναλαμβάνει αυτεπάγγελτα την εκτέλεση των έργων. Στη συνέχεια, μπορεί να απαιτήσει από τον ιδιοκτήτη την επιστροφή έως και του 50% των εξόδων ή να ενεργοποιήσει διαδικασίες αναγκαστικής απαλλοτρίωσης.

Κίνητρα και χρηματοδοτικά εργαλεία στον ευρωπαϊκό Νότο

Στην Ιταλία και την Πορτογαλία, η κρατική στρατηγική βασίζεται σε έναν συνδυασμό ισχυρών κινήτρων και φορολογικών διευκολύνσεων. Το ιταλικό κράτος, σύμφωνα με το άρθρο 35 του σχετικού κώδικα, καλύπτει μέσω επιχορηγήσεων έως και το 50% της δαπάνης αποκατάστασης, ποσοστό που μπορεί να φτάσει το 100% σε κτίρια ιδιαίτερης σημασίας ή προσβάσιμα στο κοινό, ενώ παράλληλα παρέχονται επιδοτήσεις τόκων.

Αντίστοιχα, η Πορτογαλία προτάσσει φορολογικά εργαλεία για να καταστήσει τις αναπλάσεις βιώσιμες, όπως απαλλαγές από τον δημοτικό φόρο ακίνητης περιουσίας και μειωμένο συντελεστή ΦΠΑ στο 6% για οικοδομικές εργασίες αστικής αποκατάστασης. Το στοίχημα για τις αρχές είναι να διασφαλιστεί ότι οι φοροελαφρύνσεις δεν εξυπηρετούν απλώς την τουριστικοποίηση, αλλά ενισχύουν την κατοίκηση.

Η ελληνική ιδιαιτερότητα και το ζήτημα της εγκατάλειψης

Σύμφωνα με μελέτη της Ευρωπαϊκής Επιτροπής για τις ιστορικές οικογενειακές κατοικίες, τα οικονομικά αδιέξοδα αποτελούν πανευρωπαϊκό φαινόμενο. Ωστόσο, η Ελλάδα αντιμετωπίζει μία κρίσιμη ιδιαιτερότητα: στις περισσότερες ευρωπαϊκές πόλεις ο ιστορικός ιστός διατηρείται ζωντανός μέσα από τη συνεχή κατοίκηση επί αιώνες. Αντίθετα, στα ελληνικά αστικά κέντρα και ιδιαίτερα στην Αθήνα, τα περισσότερα διατηρητέα παραμένουν κενά και εγκαταλελειμμένα για δεκαετίες.

Χωρίς τη θεσμική δυνατότητα της διοίκησης να παρεμβαίνει δυναμικά στα ιδιωτικά ακίνητα, να προχρηματοδοτεί σωστικά έργα και να αναζητά κατόπιν το κόστος, το αρχιτεκτονικό κεφάλαιο της Ελλάδας παραμένει εγκλωβισμένο σε έναν φαύλο κύκλο φθοράς, αναδεικνύοντας την ανάγκη για άμεση υιοθέτηση των βέλτιστων ευρωπαϊκών πρακτικών.