Ψυχική νόσος και στερεότυπα: Το μάθημα της Κόρας Καρβούνη στο Δρομοκαΐτειο και το παράδοξο του Μίλος Φόρμαν

Στη συλλογική συνείδηση, η ψυχική νόσος παραμένει συχνά παγιδευμένη σε μια παραμορφωτική εικόνα: εκείνη του απόλυτα αποκομμένου από την πραγματικότητα ασθενούς, με έκδηλη, σχεδόν θεατρική παραδοξότητα στη συμπεριφορά του. Αυτή η στερεοτυπική αντίληψη, διαμορφωμένη επί δεκαετίες από τον κινηματογράφο, τη λογοτεχνία αλλά και τον πρωτόγονο φόβο της κοινωνίας απέναντι στο άγνωστο, έρχεται σε πλήρη αντίθεση με την πραγματικότητα των ψυχιατρικών ιδρυμάτων. Δύο χαρακτηριστικές ιστορίες, του σκηνοθέτη Μίλος Φόρμαν και της ηθοποιού Κόρας Καρβούνη, αναδεικνύουν ανάγλυφα το χάσμα ανάμεσα στον μύθο και την αλήθεια της ψυχικής υγείας.

Το αδιέξοδο του Μίλος Φόρμαν στα αμερικανικά άσυλα

Μια αποκαλυπτική μαρτυρία είχε μοιραστεί το 2003 ο διακεκριμένος καθηγητής Ψυχιατρικής και πρώην υπουργός Υγείας, Κώστας Στεφανής. Όταν ο σπουδαίος Τσέχος σκηνοθέτης Μίλος Φόρμαν προετοίμαζε στις Ηνωμένες Πολιτείες το αριστούργημά του «Στη Φωλιά του Κούκου» με πρωταγωνιστή τον Τζακ Νίκολσον, είχε την πρόθεση να χρησιμοποιήσει πραγματικούς ασθενείς ψυχιατρικών ιδρυμάτων ως βοηθητικούς ηθοποιούς, αναζητώντας αυθεντικότητα.

Ωστόσο, οι επισκέψεις του στα αμερικανικά ψυχιατρικά άσυλα τον οδήγησαν σε ένα απροσδόκητο αδιέξοδο. Λόγω της συστηματικής φαρμακευτικής αγωγής και της κλινικής φροντίδας, οι τρόφιμοι που συνάντησε δεν ανταποκρίνονταν καθόλου στο δραματικό, «εκρηκτικό» στερεότυπο που ο ίδιος είχε στο μυαλό του. Δεν εμφάνιζαν ακραίες, αλλόκοτες εκδηλώσεις ούτε την παραληρηματική συμπεριφορά που απαιτούσε το κινηματογραφικό σενάριο. Ανίκανος να αποδεχθεί ότι η πραγματικότητα της νόσου διέφερε από το καλλιτεχνικό του κλισέ, ο Φόρμαν κατέληξε να προσλάβει επαγγελματίες ηθοποιούς, καθοδηγώντας τους να υποδυθούν μια κατασκευασμένη εικόνα «τρέλας».

Το σοκ της Κόρας Καρβούνη στο Δρομοκαΐτειο

Στον αντίποδα της εμπειρίας του Φόρμαν βρίσκεται η βιωματική προσέγγιση της Κόρας Καρβούνη. Στο πλαίσιο της προετοιμασίας της για το θεατρικό έργο «Οι σεξουαλικές νευρώσεις των γονιών μας», σε σκηνοθεσία Βαγγέλη Θεοδωρόπουλου, η Ελληνίδα ηθοποιός επέλεξε να παραμείνει εκουσίως για δύο ημέρες στο Ψυχιατρικό Νοσοκομείο Αττικής «Δρομοκαΐτειο».

Υποδυόμενη μια κοπέλα με νοητική υστέρηση και ψυχωσική διαταραχή, η ηθοποιός παρακολούθησε από κοντά ασθενείς υπό την επίβλεψη ψυχιάτρου. Αυτό που την κλόνισε δεν ήταν κάποια εξωτερική έξαρση, αλλά η απόλυτη λογική με την οποία οι τρόφιμοι επικοινωνούσαν μαζί της. Χαρακτηριστική υπήρξε η συνομιλία της με έναν νεαρό άνδρα, ο οποίος της εξηγούσε με ηρεμία και συγκροτημένο λόγο ότι για την κατάστασή του έφταιγαν οι γονείς του. Λίγο αργότερα, ο θεράπων ιατρός τής αποκάλυψε ότι ο συγκεκριμένος άνθρωπος είχε δολοφονήσει τους γονείς του. Η έντονη αντίθεση μεταξύ της νηφάλιας επικοινωνίας και της τραγικότητας της πράξης συγκλόνισε την ηθοποιό.

Η λεπτή γραμμή της ψυχικής ισορροπίας

Η εμπειρία αυτή αποδόμησε πλήρως τις βεβαιότητες της ηθοποιού για τα όρια ανάμεσα στην υγεία και τη νόσο. Φεύγοντας από το «Δρομοκαΐτειο», κοιτάζοντας τους συνεπιβάτες της στο λεωφορείο, η ίδια συνειδητοποίησε πόσο εύθραυστη είναι η ανθρώπινη ψυχική ισορροπία, αναρωτώμενη ακόμη και για τον ίδιο της τον εαυτό. Ενώ ο Φόρμαν επέλεξε να συντηρήσει τον κινηματογραφικό μύθο, η Καρβούνη ήρθε αντιμέτωπη με τη βαθιά ανθρώπινη ουσία της διαταραχής, υπενθυμίζοντας ένα διαχρονικό αξίωμα της ψυχιατρικής: η ψυχική νόσος δεν είναι μεταδοτική, αλλά οι κοινωνικές προκαταλήψεις γύρω από αυτήν παραμένουν εξαιρετικά ισχυρές.