Νοέμβριος 1973: Πώς το μνημόσυνο του Γεωργίου Παπανδρέου πυροδότησε την εξέγερση του Πολυτεχνείου

Στις αρχές Νοεμβρίου του 1973, η Ελλάδα βρισκόταν σε ένα κρίσιμο ιστορικό σταυροδρόμι. Ενώ το δικτατορικό καθεστώς προσπαθούσε να διατηρήσει τον απόλυτο έλεγχο, η λαϊκή οργή και ο αναβρασμός της νεολαίας αναζητούσαν διέξοδο έκφρασης.

Η αφορμή δόθηκε στις 4 Νοεμβρίου, κατά την επιμνημόσυνη δέηση για τα πέντε χρόνια από τον θάνατο του «Γέρου της Δημοκρατίας», Γεωργίου Παπανδρέου. Αυτό που ξεκίνησε ως πράξη απόδοσης τιμής, μετατράπηκε γρήγορα σε μαζική αντιδικτατορική διαδήλωση, λειτουργώντας ως ο άμεσος προπομπός για την ιστορική εξέγερση του Πολυτεχνείου λίγες ημέρες αργότερα.

Η πορεία προς το Σύνταγμα και η βίαιη καταστολή στη λεωφόρο Αμαλίας

Μετά την ολοκλήρωση του μνημοσύνου στο Πρώτο Νεκροταφείο Αθηνών, ένα πολυπληθές κομμάτι των συγκεντρωμένων πολιτών και φοιτητών συγκρότησε πορεία με κατεύθυνση την πλατεία Συντάγματος. Πρόθεσή τους ήταν να καταθέσουν στεφάνι στο Μνημείο του Αγνώστου Στρατιώτη, μια κίνηση με έντονο συμβολικό φορτίο ενάντια στη χούντα. Ωστόσο, οι δυνάμεις ασφαλείας και η χωροφυλακή είχαν προετοιμαστεί για να αποτρέψουν κάθε μορφή δημόσιας διαμαρτυρίας, στήνοντας ισχυρά οδοφράγματα.

Η σύγκρουση δεν άργησε να ξεσπάσει στη λεωφόρο Αμαλίας. Οι αστυνομικές δυνάμεις επιτέθηκαν με πρωτοφανή αγριότητα στους διαδηλωτές, κάνοντας εκτεταμένη χρήση γκλοπ. Μαρτυρίες της εποχής κατέγραψαν σκηνές ωμής βίας, με χωροφύλακες να ρίχνουν πολίτες στην άσφαλτο και να τους χτυπούν ανελέητα. Μέσα στο κλίμα του γενικευμένου χάους, στελέχη των σωμάτων ασφαλείας έβγαλαν πυροβόλα όπλα, ρίχνοντας προειδοποιητικές βολές στον αέρα για να διαλύσουν το πλήθος.

Ο απολογισμός των συγκρούσεων και η δικαστική λογοκρισία

Τα επεισόδια άφησαν πίσω τους βαρύ απολογισμό. Συνολικά καταγράφηκαν τραυματισμοί 32 αστυνομικών και τριών διαδηλωτών. Ανάμεσα στους τραυματίες ήταν και δύο γυναίκες δημοσιογράφοι, η Μαρία Ζήκα και η Σούλα Αλεξανδροπούλου, οι οποίες διακομίστηκαν στο νοσοκομείο για τις πρώτες βοήθειες, γεγονός που υπογράμμισε την αδιακρισία της κρατικής βίας.

Η χωροφυλακή προχώρησε σε δεκάδες προσαγωγές, εκ των οποίων οι 17 μετατράπηκαν σε επίσημες συλλήψεις. Δεκαπέντε από τους συλληφθέντες οδηγήθηκαν τελικά στο εδώλιο του κατηγορουμένου. Η δίκη προσέλκυσε τεράστιο πολιτικό ενδιαφέρον, με εξέχουσες προσωπικότητες του δημοκρατικού τόξου, όπως ο Γεώργιος Μαύρος και ο Παναγιώτης Κανελλόπουλος, να δίνουν το «παρών» στηρίζοντας τους διωκόμενους. Χαρακτηριστικό του ασφυκτικού ελέγχου του καθεστώτος ήταν ότι το δικαστήριο απαγόρευσε ρητά την προβολή οπτικοακουστικού υλικού (φιλμ), το οποίο κατέγραφε αδιάψευστα την αστυνομική αυθαιρεσία. Εν τέλει, το δικαστήριο αθώωσε τους 12 από τους 15 κατηγορούμενους.

Το φυτίλι για την ιστορική εξέγερση του Πολυτεχνείου

Τα δραματικά γεγονότα της 4ης Νοεμβρίου δεν αποτέλεσαν απλώς ένα μεμονωμένο περιστατικό αστυνομικής καταστολής. Σύμφωνα με ιστορικούς αλλά και πρωταγωνιστές του αντιδικτατορικού φοιτητικού κινήματος, η μαχητικότητα και η άρνηση υποταγής που επιδείχθηκαν εκείνη την ημέρα αποτέλεσαν τον σπινθήρα που αναζωπύρωσε τη λαϊκή αντίσταση. Το μνημόσυνο του Γεωργίου Παπανδρέου λειτούργησε ως καταλύτης, οπλίζοντας με αποφασιστικότητα τους φοιτητές και ανοίγοντας τον δρόμο για την κατάληψη και την αιματοβαμμένη εξέγερση του Πολυτεχνείου στις 17 Νοεμβρίου του 1973.