Η Σοφία Ζαχαράκη δεν επέλεξε τον εύκολο δρόμο των γενικοτήτων. Από το βήμα της Επιτροπής Μορφωτικών Υποθέσεων έβαλε στο τραπέζι ένα πολιτικό στοίχημα με σαφή στόχευση: να πάψει το Λύκειο να λειτουργεί ως «προθάλαμος εξετάσεων» και να αποκτήσει ξανά μορφωτική αυτοτέλεια. Ο Εθνικός Διάλογος για το νέο Λύκειο και το Εθνικό Απολυτήριο δεν παρουσιάστηκε ως επικοινωνιακό πυροτέχνημα, αλλά ως δομική παρέμβαση σε ένα σύστημα που εδώ και δεκαετίες αναπαράγει στρεβλώσεις.
Η υπουργός μίλησε καθαρά: δεν υπάρχουν «κλειδωμένες λύσεις», υπάρχει όμως ξεκάθαρη κατεύθυνση. Λιγότερη εξεταστική πίεση, περισσότερη ουσιαστική μάθηση, απολυτήριο με κύρος και διεθνή αναγνώριση. Σε μια χώρα όπου κάθε αλλαγή στην Παιδεία μετατρέπεται αυτομάτως σε πεδίο μικροκομματικής σύγκρουσης, η επιλογή της να επενδύσει στη συναίνεση δεν είναι αδυναμία· είναι στρατηγική.
Το τέλος του Λυκείου-παραρτήματος φροντιστηρίου
Η σημερινή εικόνα είναι γνωστή σε όλους, αλλά λίγοι την περιγράφουν χωρίς ωραιοποιήσεις: η Γ’ Λυκείου έχει καταντήσει μια τάξη-φάντασμα. Μαθητές που απουσιάζουν συστηματικά, εκπαιδευτικοί που «τρέχουν» ύλη ασφυκτικά, οικογένειες που εξαναγκάζονται σε εξωσχολική στήριξη για να καλύψουν τα κενά ενός συστήματος που αξιολογεί σχεδόν αποκλειστικά την επίδοση μιας στιγμής.
Η Ζαχαράκη δεν χάιδεψε αυτιά. Αναγνώρισε ότι το Λύκειο έχει απολέσει τη μορφωτική του αυτονομία και μετατράπηκε σε μηχανισμό προετοιμασίας Πανελλαδικών. Και έθεσε τον στόχο: ένα σχολείο που θα καλλιεργεί κριτική σκέψη, θα δίνει χώρο για εμβάθυνση και δεν θα συμπιέζει τη μαθησιακή εμπειρία σε μια ατελείωτη προσομοίωση εξετάσεων.
Η πρόταση για μείωση των εξεταζόμενων μαθημάτων στη Γ’ Λυκείου από έξι σε τέσσερα, σε συνδυασμό με ουσιαστικό περιορισμό της ύλης, δεν είναι τεχνική λεπτομέρεια. Είναι πολιτική επιλογή αποσυμπίεσης. Σε ένα περιβάλλον όπου η ψυχολογική φόρτιση των μαθητών έχει φτάσει στα όρια, η μετατόπιση από τη στείρα απομνημόνευση στην ουσιαστική κατανόηση συνιστά αλλαγή φιλοσοφίας.
Η αντιπολίτευση, όπως αναμενόταν, σπεύδει να προειδοποιήσει για «κινδύνους» και «αόριστες εξαγγελίες». Όμως η ίδια η υπουργός ήταν σαφής: οι Πανελλαδικές δεν καταργούνται εν μια νυκτί. Παραμένουν ως αξιόπιστος μηχανισμός μέχρι να διαμορφωθεί ένα σύστημα με ισοδύναμες – ή αυστηρότερες – εγγυήσεις εγκυρότητας. Αυτό δεν είναι ρήξη για τη ρήξη. Είναι μεταρρύθμιση με δικλίδες ασφαλείας.
Εθνικό Απολυτήριο: μεταρρύθμιση με θεσμικές εγγυήσεις, όχι πειραματισμός
Στην καρδιά του σχεδιασμού βρίσκεται το Εθνικό Απολυτήριο ως βασικός τίτλος εισαγωγής στην Τριτοβάθμια Εκπαίδευση. Η φιλοσοφία του δεν εδράζεται στην «κρίση μιας στιγμής», αλλά στη συνολική αποτύπωση της μαθησιακής πορείας. Το μεικτό σύστημα αξιολόγησης – συνδυασμός ενδοσχολικής επίδοσης και εθνικών εξετάσεων – ευθυγραμμίζεται με πρακτικές που εφαρμόζονται σε σειρά ευρωπαϊκών χωρών.
Το κρίσιμο ζήτημα, όπως υπογράμμισε η Ζαχαράκη, δεν είναι τα ποσοστά, αλλά η αξιοπιστία. Ενιαία κριτήρια, Τράπεζα Θεμάτων ενισχυμένη, σώμα βαθμολογητών, θεσμικές εγγυήσεις διαφάνειας. Σε μια δημόσια συζήτηση που συχνά εγκλωβίζεται στη φοβία της «χαλαρότητας», η κυβέρνηση επιχειρεί να συνδυάσει αποσυμπίεση με αυστηρότητα διαδικασιών.
Η πολιτική διάσταση είναι εξίσου σημαντική. Η υπουργός μίλησε για εννέα μήνες θεσμικής διαβούλευσης: θεματικές ομάδες, περιφερειακά fora, δημόσια διαβούλευση, τελική έκθεση. Όχι αιφνιδιασμοί, όχι νυχτερινές τροπολογίες. Αν ο διάλογος ευοδωθεί, θα πρόκειται – όπως είπε – για επιτυχία της χώρας, όχι μιας κυβέρνησης. Πρόκειται για διατύπωση που μετατοπίζει το βάρος από το κομματικό στο εθνικό επίπεδο.
Βεβαίως, οι επιφυλάξεις δεν λείπουν. Από τον ΣΥΡΙΖΑ γίνεται λόγος για τον κίνδυνο αναπαραγωγής ανισοτήτων, από το ΚΚΕ για «ταξικά φίλτρα», από άλλες πλευρές για ανάγκη ισχυρών εγγυήσεων ισοτιμίας. Ωστόσο, η ίδια η έναρξη ενός δομημένου διαλόγου με σαφές χρονοδιάγραμμα αποδεικνύει ότι η κυβέρνηση δεν επιλέγει τη στασιμότητα ως ασφαλές καταφύγιο.
Κεντρικό ρόλο στο εγχείρημα έχουν οι εκπαιδευτικοί. Η αναφορά σε πιλοτικές φάσεις, ανεξάρτητη αποτίμηση και μεταβατική περίοδο δείχνει επίγνωση ότι καμία μεταρρύθμιση δεν επιβάλλεται μηχανικά. «Καμία μεταρρύθμιση δεν θα πετύχει χωρίς τους εκπαιδευτικούς», τόνισε η υπουργός, δίνοντας το στίγμα μιας συμμετοχικής προσέγγισης.
Το διακύβευμα είναι σαφές: αν το Λύκειο ανακτήσει τη μορφωτική του ταυτότητα και αν το Εθνικό Απολυτήριο αποκτήσει κύρος και αξιοπιστία, τότε θα έχει σπάσει ένας φαύλος κύκλος δεκαετιών. Η Παιδεία δεν αντέχει άλλες μεταρρυθμίσεις-βιτρίνες ούτε ιδεολογικές αγκυλώσεις που ακυρώνουν κάθε προσπάθεια πριν καν δοκιμαστεί.
Η κυβέρνηση επιχειρεί να μεταφέρει τη συζήτηση από το «αν» στο «πώς». Και αυτό, σε ένα πεδίο που επί χρόνια λειτουργεί ως ναρκοπέδιο, συνιστά από μόνο του πολιτική πράξη. Αν η συναίνεση που ζητείται μετατραπεί σε ουσιαστική σύμπραξη, τότε το νέο Λύκειο μπορεί να αποτελέσει τομή. Αν όχι, η ευθύνη της ακινησίας δεν θα βαραίνει εκείνους που άνοιξαν τον διάλογο.
