Καρκίνος του προστάτη: Οι βασικοί παράγοντες κινδύνου και η σημασία του ελέγχου σύμφωνα με τον ΕΟΔΥ

Ο καρκίνος του προστάτη παραμένει η συχνότερη κακοήθης νόσος στον ανδρικό πληθυσμό, με περίπου έναν στους οκτώ άνδρες να εκτιμάται ότι θα νοσήσει κάποια στιγμή στη ζωή του. Σύμφωνα με νέα δεδομένα που δημοσιεύει στο επιδημιολογικό δελτίο του Εθνικού Οργανισμού Δημόσιας Υγείας (ΕΟΔΥ) ο ακτινοθεραπευτής-ογκολόγος Ιωάννης Κακουλίδης, η κατανόηση των παραγόντων κινδύνου και ο προληπτικός έλεγχος αποτελούν τα ισχυρότερα όπλα για την αντιμετώπισή του, καθώς η έγκαιρη διάγνωση εξασφαλίζει ποσοστά πενταετούς επιβίωσης που αγγίζουν το 100%.

Ηλικία, κληρονομικότητα και γενετικοί παράγοντες

Η αιτιολογία της νόσου είναι πολυπαραγοντική, με τον ισχυρότερο παράγοντα κινδύνου να είναι η προχωρημένη ηλικία. Ενώ η πλειονότητα των κρουσμάτων καταγράφεται μετά τα 65 έτη, η πιθανότητα εμφάνισης αρχίζει να κλιμακώνεται αισθητά μετά την ηλικία των 50 ετών. Τα τελευταία χρόνια παρατηρείται επίσης αύξηση περιστατικών σε άνδρες κάτω των 56 ετών (καρκίνος πρώιμης έναρξης), φαινόμενο που αποδίδεται τόσο στη βελτίωση των διαγνωστικών μεθόδων όσο και στην αυξημένη ευαισθητοποίηση.

Ιδιαίτερα βαρύνουσας σημασίας είναι το οικογενειακό ιστορικό. Όσοι έχουν συγγενή πρώτου βαθμού (πατέρα ή αδελφό) με ιστορικό καρκίνου του προστάτη αντιμετωπίζουν διπλάσιο κίνδυνο νόσησης, ιδιαίτερα εάν η διάγνωση έγινε πριν από την ηλικία των 56 ετών. Επιπλέον, γενετικές μεταλλάξεις στα γονίδια BRCA1 και BRCA2, καθώς και το σύνδρομο Lynch, συνδέονται άμεσα με αυξημένη προδιάθεση. Στατιστικά υψηλότερα ποσοστά εμφάνισης καταγράφονται επίσης σε άνδρες αφρικανικής καταγωγής.

Η επιδημιολογική εικόνα σε Ελλάδα και Ευρώπη

Στη χώρα μας, ο καρκίνος του προστάτη κατέχει την 1η θέση μεταξύ των κακοηθειών στους άνδρες, με περίπου 7.500 νέες διαγνώσεις και σχεδόν 2.000 θανάτους σε ετήσια βάση. Σε επίπεδο Ευρωπαϊκής Ένωσης, τα ετήσια κρούσματα φτάνουν τις 320.000, ενώ οι απώλειες ανέρχονται σε 80.000.

Οι εκτιμήσεις του Ευρωπαϊκού Συστήματος Πληροφοριών για τον Καρκίνο (ECIS) κρούουν τον κώδωνα του κινδύνου: εξαιτίας της γήρανσης του πληθυσμού, έως το 2040 οι νέες περιπτώσεις στην Ευρώπη αναμένεται να αυξηθούν κατά 23%, ενώ η θνησιμότητα προβλέπεται να σημειώσει άλμα κατά 43%, καταγράφοντας τη μεγαλύτερη σχετική αύξηση ανάμεσα σε όλες τις μορφές καρκίνου.

Η αξία της εξέτασης PSA και ο προληπτικός έλεγχος

Στα αρχικά στάδια, η νόσος εξελίσσεται συνήθως χωρίς συμπτώματα. Όταν αυτά εκδηλωθούν –όπως δυσκολία στην ούρηση, συχνοουρία, αδύναμη ροή ή παρουσία αίματος στα ούρα– μπορεί συχνά να συνδέονται με καλοήθεις καταστάσεις, όπως η υπερπλασία του αδένα. Για τον λόγο αυτό, ο ασυμπτωματικός έλεγχος είναι αναντικατάστατος.

Ο βασικός πυλώνας της έγκαιρης ανίχνευσης είναι η μέτρηση του ειδικού προστατικού αντιγόνου (PSA) μέσω μιας απλής αιματολογικής εξέτασης, η οποία συνιστάται να ξεκινά στα 50 έτη – ή νωρίτερα εάν συντρέχουν επιβαρυντικοί παράγοντες. Μια αυξημένη τιμή PSA δεν ισοδυναμεί απαραίτητα με κακοήθεια, καθώς μπορεί να οφείλεται σε φλεγμονή (προστατίτιδα), αλλά αποτελεί ένδειξη για περαιτέρω διερεύνηση μέσω δακτυλικής εξέτασης, πολυπαραμετρικής μαγνητικής τομογραφίας και, εφόσον κριθεί αναγκαίο, στοχευμένης βιοψίας.

Σε ευρωπαϊκό επίπεδο, η ολοκλήρωση της μελέτης PRAISE-U το 2026 και η συνέχεια με το πρόγραμμα PRAISE-U+ προετοιμάζουν το έδαφος για οργανωμένα, εξατομικευμένα πρωτόκολλα πληθυσμιακού ελέγχου, προσαρμοσμένα στο εξατομικευμένο προφίλ κινδύνου κάθε πολίτη.