Από την Κνωσό στα Ξενία: Το αόρατο νήμα που ενώνει την αρχιτεκτονική στην Ελλάδα

Από τα μινωικά ανάκτορα της Κνωσού και το μεγαλείο του Παρθενώνα έως τον ρηξικέλευθο μοντερνισμό της Μπλε Πολυκατοικίας και τα εμβληματικά Ξενία του ΕΟΤ, μια νέα μεγάλη έκθεση στο ιστορικό Καπνεργοστάσιο της Βουλής αναδεικνύει τις διαχρονικές διαδρομές του δομημένου χώρου. Υπό τον τίτλο «Αρχιτεκτονική στην Ελλάδα – Η μυστηριακή γλώσσα του σχήματος», τέσσερις διακεκριμένοι πανεπιστημιακοί και ερευνητές —ο Σταύρος Αλιφραγκής, ο Μανόλης Κορρές, ο Παναγιώτης Πάγκαλος και ο Δημήτρης Φιλιππίδης— χαρτογραφούν τη σχέση του τόπου με τις μορφές, την ιστορία και τη συλλογική μνήμη.

«Αρχιτεκτονική στην Ελλάδα» αντί για μια ενιαία εθνική ταυτότητα

Κεντρική επιλογή των επιμελητών αποτελεί η συνειδητή εστίαση στην «αρχιτεκτονική στην Ελλάδα» και όχι στην «ελληνική αρχιτεκτονική». Η διάκριση αυτή αποδομεί την αναζήτηση μιας στατικής και ομοιόμορφης εθνικής ταυτότητας. Όπως επισημαίνει ο καθηγητής Παναγιώτης Πάγκαλος, η γεωγραφική συνέχεια δεν συνεπάγεται πολιτισμική ομοιογένεια, καθώς η χωρική ταυτότητα διαμορφώνεται μέσα από ρήξεις, αντιφάσεις και δημιουργικές αλληλεπιδράσεις. Από την πλευρά του, ο ομότιμος καθηγητής Δημήτρης Φιλιππίδης υπογραμμίζει πως η σχετική συζήτηση υπήρξε συχνά εγκλωβισμένη σε ιδεολογικά στερεότυπα περί «μοναδικότητας», ενώ ο ελληνικός χώρος πάντοτε υποδεχόταν με γενναιοδωρία την πολυμορφία των έργων.

Συνομιλίες αιώνων: Από τη Σκευοθήκη του Φίλωνος στα ξενοδοχεία του Κωνσταντινίδη

Μέσα από 37 επιλεγμένα έργα, τα οποία παρουσιάζονται σε αναλυτικά τρίπτυχα με σχέδια, φωτογραφίες, προπλάσματα και τεκμήρια, η έκθεση γεφυρώνει διαφορετικές εποχές. Η αρχαιότητα φωτίζεται καθοριστικά από τον Μανόλη Κορρέ, ο οποίος κατασκεύασε αποκλειστικά για την έκθεση μακέτες της Κνωσού και του μηχανισμού αυλαίας του Ηρωδείου, ενώ στέκεται ιδιαίτερα στη χαμένη Σκευοθήκη του Φίλωνος στον Πειραιά, γνωστή μόνο από μια λεπτομερή μαρμάρινη επιγραφή. Για τον ίδιο, η αρχιτεκτονική δεν περιορίζεται στο κτίριο, αλλά εκτείνεται στις διαδικασίες και τις ιστορικές μαρτυρίες που το γεννούν.

Παράλληλα, αναπτύσσονται γόνιμοι παραλληλισμοί της νεωτερικότητας. Ο Δημήτρης Φιλιππίδης αντιπαραβάλλει τις διαμορφώσεις του Δημήτρη Πικιώνη στου Φιλοπάππου με την Μπλε Πολυκατοικία του Κυριάκου Παναγιωτάκου στα Εξάρχεια, εντοπίζοντας δύο φαινομενικά αντίθετους αλλά κατά βάθος συγγενείς τρόπους ανταπόκρισης στη φύση και την πόλη. Στον τομέα του τουριστικού εκσυγχρονισμού, ο Σταύρος Αλιφραγκής αναλύει τα Ξενία του Άρη Κωνσταντινίδη ως δημόσια αρχιτεκτονική πρόταση που συνομιλεί με τις ιδιωτικές εξοχικές κατοικίες του Νίκου Βαλσαμάκη. Αντίστοιχα, οι ενετικές οχυρώσεις των Χανίων συνδιαλέγονται με τον μεταλλευτικό οικισμό των Δημήτρη και Σουζάνας Αντωνακάκη, αναδεικνύοντας τον ρόλο του χώρου στην κοινωνική οργάνωση.

Οι «Ροές» της συλλογικής μνήμης στο Καπνεργοστάσιο

Περιμετρικά των αιθουσών, το επιμελητικό εύρημα των «Ροών» λειτουργεί ως μια πολυεπίπεδη αφήγηση. Πρόκειται για μια συνεχή «κορδέλα» αρχειακού υλικού, δημοσιευμάτων, σχεδίων και φωτογραφιών, η οποία διατρέχει τον χώρο χωρίς άκαμπτη χρονολογική ιεράρχηση. Η προσέγγιση αυτή επιτρέπει στον επισκέπτη να ανακαλύψει το αόρατο νήμα που συνδέει διαφορετικές περιόδους, υπενθυμίζοντας ότι η αρχιτεκτονική στην Ελλάδα αποτελεί ένα ζωντανό, διαρκώς εξελισσόμενο πεδίο διαλόγου.