Ζωή γραμμένη σε βιντεοκασέτα: Η επιστροφή των home movies και η διάσωση της συλλογικής μνήμης

Σκηνές από οικογενειακά πάρτι γενεθλίων, παιδικές θεατρικές παραστάσεις, αμήχανα χαμόγελα και αυτοσχέδια σκετς μπροστά στον φακό συνθέτουν το ψηφιδωτό της καθημερινότητας περασμένων δεκαετιών. Η οικιακή καταγραφή (home movie), αποτυπωμένη άλλοτε σε φιλμ και άλλοτε στις μαγνητικές ταινίες μιας βιντεοκασέτας VHS, ξεπερνά πλέον τα όρια της ιδιωτικής νοσταλγίας και επανεκτιμάται ως ένα σπάνιο πολιτισμικό τεκμήριο. Με αφορμή τη διεξαγωγή του «Home Movie Day» στο Κέντρο Ελέγχου Τηλεοράσεων (ΚΕΤ) στην Κυψέλη, οι ξεχασμένες οικογενειακές αναμνήσεις βγαίνουν από τα συρτάρια και επανασυστήνονται στο κοινό ως ζωντανά ιστορικά αρχεία.

Ένα διαγενεακό αρχείο και η αναβίωση του αναλογικού φορμά

«Τα home movies, των οποίων η ιστορία ξεκινά από τις πρώτες δεκαετίες του κινηματογράφου, είναι οι ερασιτεχνικές καταγραφές καθημερινών στιγμών που προορίζονταν αρχικά για ιδιωτική θέαση», εξηγεί η Ορσαλία-Ελένη Κασσαβέτη, επίκουρη καθηγήτρια Οπτικοακουστικού Πολιτισμού και Πολιτισμικών Αναπαραστάσεων στο ΕΚΠΑ και συνεπιμελήτρια της δράσης. Όπως τονίζει, το υλικό αυτό λειτουργεί ως ένα ζωντανό διαγενεακό αρχείο, παρέχοντας πολύτιμες εθνογραφικές πληροφορίες για τις συνήθειες, την ένδυση και τη διασκέδαση σε διαφορετικές εποχές.

Παρότι η αρχειακή αξία των ερασιτεχνικών καταγραφών έχει αναγνωριστεί διεθνώς εδώ και δεκαετίες, στην Ελλάδα η συστηματική ενασχόληση μόλις αρχίζει να διαμορφώνεται. Σύμφωνα με τον κριτικό κινηματογράφου Μανώλη Κρανάκη, συνδιοργανωτή της εκδήλωσης, καταλυτικό ρόλο στην επανεκτίμηση αυτής της κληρονομιάς διαδραματίζει και το έντονο ενδιαφέρον της Gen Z για τα αναλογικά μέσα. Η επιστροφή του VHS, όχι μόνο ως μέσου αλλά και ως συμβόλου μιας εποχής αθωότητας, επιτρέπει στο home movie να αναδυθεί ως ακατέργαστη αποτύπωση της πραγματικότητας, γεφυρώνοντας το χάσμα ανάμεσα στις γενιές και χαρτογραφώντας τον χαμένο χρόνο.

Από τα τέλη του 1940 έως το 2000: Όταν η κάμερα κατέγραφε τη ζωή

Στο πλαίσιο των προβολών παρουσιάζονται συνολικά 18 ταινίες μικρού μήκους, καθεμία με το δικό της ξεχωριστό κοινωνικό και συναισθηματικό βάρος. Η κινηματογραφίστρια Άννα Παπαδοπούλου επέλεξε ένα φιλμ από το αρχείο της οικογένειάς της, το οποίο χρονολογείται στα τέλη της δεκαετίας του 1940. Όπως παρατηρεί η ίδια, ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει ο τρόπος με τον οποίο οι άνθρωποι σκηνοθετούσαν τους εαυτούς τους, πλησιάζοντας ή χαιρετώντας τη μηχανή, σε μια πρωταρχική και ανεπιτήδευτη συνάντηση ανθρώπου και τεχνολογίας.

Σε μια πιο σύγχρονη εποχή, στις αρχές της δεκαετίας του 2000, μας μεταφέρει η σκηνοθέτις ντοκιμαντέρ Λουίζα Ντούρου. Σε μια τυχαία ανακαλυφθείσα κασέτα, η ίδια εμφανίζεται σε ηλικία 13 ετών σε σχολική παράσταση. Πέρα από το προσωπικό βίωμα, η καταγραφή λειτουργεί ως ντοκουμέντο μιας άλλης εποχής, διατηρώντας στοιχεία όπως η τότε αισθητική, οι γραμματοσειρές των τίτλων και ο γενικότερος παλμός των εκδηλώσεων. Παράλληλα, το βίντεο από το πάρτι γενεθλίων της ιστορικού τέχνης Αναστασίας Μιχοπούλου, επίσης από το 2000, αποτυπώνει τη γλυκόπικρη διάσταση του χρόνου: πρόσωπα που έχουν φύγει από τη ζωή παραμένουν ζωντανά στην οθόνη, υπενθυμίζοντας πως η καταγεγραμμένη εικόνα διασώζει όσα η ανθρώπινη μνήμη σταδιακά αλλοιώνει.