Επισιτιστική κρίση και λειψυδρία: Το στρεβλό παραγωγικό μοντέλο που απειλεί την παγκόσμια διατροφική ασφάλεια

Το ερώτημα «θα πεινάσουμε;» δεν αποτελεί πλέον σενάριο επιστημονικής φαντασίας ή υπερβολή, αλλά έναν ρεαλιστικό προβληματισμό που απασχολεί όλο και περισσότερο τη διεθνή κοινότητα. Οι συνεχιζόμενες γεωπολιτικές συγκρούσεις, όπως ο πόλεμος στην Ουκρανία και οι αναταράξεις στη Μέση Ανατολή, η εκτόξευση των τιμών των βασικών αγαθών και οι προειδοποιήσεις ευρωπαϊκών κυβερνήσεων –με χαρακτηριστικό παράδειγμα τη βρετανική καμπάνια «Be Ready» για αποθέματα 72 ωρών– επαναφέρουν δυναμικά τη συζήτηση για την επισιτιστική επισφάλεια.

Η αδυναμία πρόσβασης σε ποιοτική και προσιτή τροφή παύει να αποτελεί αποκλειστικό γνώρισμα των χωρών του Παγκόσμιου Νότου. Στη σύγχρονη Ευρώπη, το κόστος διαβίωσης πιέζει ολοένα και περισσότερα νοικοκυριά, αναγκάζοντάς τα να θυσιάσουν τη διατροφική ποιότητα για χάρη της άμεσης επιβίωσης. Ωστόσο, οι ειδικοί υπογραμμίζουν ότι η ρίζα του κακού δεν εντοπίζεται αποκλειστικά στη μειωμένη παραγωγή, αλλά σε ένα θεμελιωδώς ελαττωματικό αγροδιατροφικό σύστημα.

Η ψευδαίσθηση της επάρκειας και η ανάγκη ανασυγκρότησης

«Η πείνα στον πλανήτη οφείλεται κυρίως στο ότι η τροφή που παράγεται δεν χρησιμοποιείται και δεν διανέμεται δίκαια ώστε να έχουν όλοι πρόσβαση σε επαρκή, θρεπτική τροφή σε προσιτές τιμές», επισημαίνει η σύμβουλος Αγροδιατροφικής Βιωσιμότητας, Έλενα Δανάλη. Η κερδοσκοπία στα χρηματιστήρια εμπορευμάτων, η τεράστια σπατάλη τροφίμων και οι αμφιλεγόμενες ευρωπαϊκές πολιτικές, όπως οι όροι αθέμιτου ανταγωνισμού από εμπορικές συμφωνίες τύπου Mercosur, εντείνουν το αδιέξοδο των παραγωγών.

Για να ανακοπεί η πορεία προς την επισιτιστική κρίση, απαιτείται ριζική αναδιάρθρωση του τρόπου παραγωγής, διάθεσης και κατανάλωσης. Αυτό συνεπάγεται την ανακατεύθυνση των δημόσιων επιδοτήσεων σε τοπικά, ανθεκτικά συστήματα, τη διοχέτευση της παραγωγής πρωτίστως για ανθρώπινη κατανάλωση αντί για ζωοτροφές ή βιοκαύσιμα, καθώς και τη διεθνή ενίσχυση της μεσογειακής δίαιτας, η οποία βασίζεται σε εποχικά φρούτα, λαχανικά και όσπρια με χαμηλό περιβαλλοντικό αντίκτυπο.

Το υδατικό αποτύπωμα στο επίκεντρο του κινδύνου

Πέρα από την οικονομική διάσταση, ο κρισιμότερος παράγοντας για το μέλλον της διατροφής μας είναι το νερό. Καθώς το μεγαλύτερο ποσοστό της καλλιεργήσιμης γης παγκοσμίως εξαρτάται άμεσα από τις βροχοπτώσεις, η επιτάχυνση της κλιματικής κρίσης καθιστά τις καλλιέργειες εξαιρετικά ευάλωτες στην ξηρασία και τα ακραία φαινόμενα.

Όπως τονίζει ο διευθυντής του ελληνικού γραφείου της Greenpeace, Νίκος Χαραλαμπίδης, περίπου το 25% των καλλιεργειών στον κόσμο είναι αρδευόμενες, με το ένα τρίτο εξ αυτών να αντιμετωπίζει ήδη εξαιρετικά υψηλό υδατικό στρες. Η γεωργία αποτελεί τον βασικό παράγοντα λειψυδρίας στον πλανήτη, απορροφώντας περίπου το 70% του γλυκού νερού που χρησιμοποιεί η ανθρωπότητα για την άρδευση και τη διατροφή ζώων εκτροφής.

Η μετάβαση σε καλλιέργειες με χαμηλό υδατικό αποτύπωμα και η καταπολέμηση της σπατάλης πόρων αποτελούν άμεση προτεραιότητα. Χωρίς ένα δίκαιο, βιώσιμο και κλιματικά ανθεκτικό μοντέλο, η επισιτιστική ασφάλεια κινδυνεύει να μετατραπεί σε ανεπανόρθωτη κρίση πείνας και δίψας.