Δίκαιο της Θάλασσας: Η ιστορική συμφωνία που άλλαξε τις ισορροπίες στο Αιγαίο και το τουρκικό casus belli

Στις 16 Νοεμβρίου 1994 τέθηκε σε ισχύ ένα από τα πιο καθοριστικά κείμενα των σύγχρονων διεθνών σχέσεων: η Σύμβαση των Ηνωμένων Εθνών για το Δίκαιο της Θάλασσας (UNCLOS). Προϊόν πολυετών και επίπονων διαβουλεύσεων στο πλαίσιο της τρίτης Διάσκεψης του ΟΗΕ (1973–1982), η συνθήκη αυτή διαμόρφωσε ένα σαφές νομικό πλαίσιο για τις θαλάσσιες ζώνες, την υφαλοκρηπίδα, την Αποκλειστική Οικονομική Ζώνη (ΑΟΖ), καθώς και την προστασία του θαλάσσιου περιβάλλοντος. Ωστόσο, στην ευρύτερη περιοχή της Ανατολικής Μεσογείου και του Αιγαίου, η συμφωνία λειτούργησε ως καταλύτης γεωπολιτικών ανακατατάξεων και σημείο τριβής ανάμεσα στην Αθήνα και την Άγκυρα.

Το δικαίωμα των 12 ναυτικών μιλίων και η τουρκική απειλή πολέμου

Στον πυρήνα των ρυθμίσεων της UNCLOS βρίσκεται η πρόβλεψη ότι κάθε παράκτιο κράτος έχει το αναφαίρετο δικαίωμα να καθορίσει το εύρος των χωρικών του υδάτων έως και τα 12 ναυτικά μίλια, μετρούμενα από τις γραμμές βάσης. Η διάταξη αυτή, η οποία αποτελεί πλέον εδραιωμένο κανόνα του διεθνούς εθιμικού δικαίου, υιοθετήθηκε από τη συντριπτική πλειονότητα των κρατών παγκοσμίως.

Η αντίδραση της γειτονικής χώρας υπήρξε άμεση και ακραία. Τον Ιούνιο του 1995, λίγους μήνες μετά τη θέση της Σύμβασης σε ισχύ, η Μεγάλη Τουρκική Εθνοσυνέλευση ψήφισε εξουσιοδότηση προς την τουρκική κυβέρνηση, σύμφωνα με την οποία ενδεχόμενη επέκταση των ελληνικών χωρικών υδάτων πέραν των υφιστάμενων ορίων στο Αιγαίο θα συνιστούσε αιτία πολέμου («casus belli»). Το οξύμωρο τουρκικό αφήγημα ενισχύεται από το γεγονός ότι η ίδια η Τουρκία έχει επεκτείνει, ήδη από το 1964, τα χωρικά της ύδατα στα 12 ναυτικά μίλια τόσο στον Εύξεινο Πόντο όσο και στη Μεσόγειο, αρνούμενη ωστόσο την εφαρμογή του ίδιου νομικού κανόνα στο Αιγαίο.

Η πάγια ελληνική θέση και το παράδοξο των ορίων

Η Ελλάδα καθόρισε το εύρος της αιγιαλίτιδας ζώνης της στα 6 ναυτικά μίλια το 1936, διατηρώντας ταυτόχρονα το όριο των 10 ναυτικών μιλίων στον εναέριο χώρο, βάσει του προεδρικού διατάγματος του 1931. Η αναντιστοιχία αυτή αποτελεί συχνό αντικείμενο τουρκικών αιτιάσεων, με την Άγκυρα να καταφεύγει τακτικά στη θεωρία των «γκρίζων ζωνών» και στην αμφισβήτηση της ελληνικής κυριαρχίας σε νησιά και βραχονησίδες.

Απέναντι σε αυτές τις διεκδικήσεις, η Αθήνα διατηρεί σταθερή στρατηγική: η επέκταση της αιγιαλίτιδας ζώνης έως τα 12 ναυτικά μίλια συνιστά απαράγραπτο, κυριαρχικό δικαίωμα της χώρας, το οποίο ασκείται μονομερώς στον χρόνο που η ίδια θα κρίνει κατάλληλο. Το διεθνές δίκαιο δεν επιδέχεται εξαιρέσεων ή περιορισμών από τρίτες χώρες, καθιστώντας σαφές πως οι μονομερείς απειλές δεν παράγουν έννομα αποτελέσματα.

Μια παρακαταθήκη σταθερότητας απέναντι στον αναθεωρητισμό

Τριάντα χρόνια μετά την έναρξη ισχύος της, η Σύμβαση για το Δίκαιο της Θάλασσας παραμένει το θεμέλιο της διεθνούς νομιμότητας στους ωκεανούς. Για την Ελλάδα, αποτελεί το ισχυρότερο διπλωματικό και νομικό εργαλείο απέναντι στις αναθεωρητικές τάσεις, επιβεβαιώνοντας ότι η ειρήνη, η ασφάλεια και η ελευθερία της ναυσιπλοΐας μπορούν να διασφαλιστούν μόνο μέσα από τον απαρέγκλιτο σεβασμό των πολυμερών συνθηκών.

ThePostPolitics Newsroom
ThePostPolitics Newsroom